Diwygio’r Senedd – y stori hyd yma

Cyhoeddwyd 22/11/2021   |   Amser darllen munudau

Sefydlodd y Senedd Bwyllgor Diben Arbennig ar Ddiwygio'r Senedd ar 6 Hydref 2021. Gofynnwyd i’r Pwyllgor wneud argymhellion erbyn 31 Mai 2022 ar gyfer cyfarwyddiadau polisi i lywio Bil Llywodraeth Cymru ar ddiwygio’r Senedd.

Cefndir

Mae’r gwaith o ddiwygio’r Senedd wedi bod yn mynd rhagddo am nifer o flynyddoedd. Yn 2017 gwnaeth y Panel Arbenigol ar Ddiwygio Etholiadol y Cynulliad (“Panel Arbenigol”) argymhellion ynghylch maint y Senedd a sut y dylid ethol aelodau. Trafodwyd ei argymhellion yn ddiweddarach gan y Pwyllgor ar Ddiwygio Etholiadol y Senedd, a gyflwynodd adroddiad ym mis Medi 2020.

Bydd y Pwyllgor Diben Arbennig nawr yn trafod y casgliadau y daethpwyd iddynt yn flaenorol gan y Pwyllgor ar Ddiwygio Etholiadol y Senedd fel rhan o’i gylch gwaith. Mae’r erthygl hon yn amlinellu canfyddiadau’r Pwyllgor ar Ddiwygio Etholiadol y Senedd ac yn edrych yn ôl ar y gwaith a wnaed eisoes ar ddiwygio’r Senedd hyd yma.

Mae’r Briff Ymchwil hwn hefyd yn cynnwys crynodeb mwy cynhwysfawr o adroddiadau ac argymhellion y Panel Arbenigol a’r Pwyllgor ar Ddiwygio Etholiadol y Senedd. Mae hefyd yn edrych yn fanwl ar system Etholiadol y Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy, a argymhellwyd gan y Pwyllgor ar Ddiwygio Etholiadol y Senedd fel y system a ffafrif ganddo i ethol Aelodau o’r Senedd o etholiad 2026 ymlaen.

Diwygio’r Senedd: Beth sydd eisoes wedi digwydd?

Y Panel Arbenigol

Cafodd y Senedd bwerau newydd i ddeddfu ar ei faint a’i drefniadau etholiadol o dan Ddeddf Cymru 2017. Cyn cael y pwerau hyn, sefydlwyd y Panel Arbenigol ym mis Chwefror 2017 i wneud argymhellion ynghylch beth ddylai maint y Senedd fod a faint o Aelodau y dylid eu hethol.

Argymhellodd y Panel Arbenigol y dylid cynyddu nifer yr Aelodau i 80 o leiaf ac y dylid eu hethol drwy Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy pe bai ei argymhellion ynghylch annog amrywiaeth yn cael eu gweithredu.

Math o 'gynrychiolaeth gyfrannol' yw’r Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy lle mae dosbarthiad seddau yn cyd-fynd yn agos â chyfran yr holl bleidleisiau a gaiff eu bwrw dros bob plaid.

Yn dilyn adroddiad y Panel Arbenigol, daeth Comisiwn y Senedd i’r casgliad ym mis Mehefin 2019, er ei fod yn hyderus bod ‘yr achos o blaid cynyddu’r nifer o Aelodau wedi ei ddadlau’n llwyddiannus’, nad oedd consensws gwleidyddol eto ar y system etholiadol.

Y Pwyllgor ar Ddiwygio Etholiadol y Senedd

Cytunodd y Senedd i wneud rhagor o waith trawsbleidiol i drafod argymhellion y Panel Arbenigol. Sefydlwyd y Pwyllgor ar Ddiwygio Etholiadol y Senedd wedi hynny a chyflwynwyd adroddiad ym mis Medi 2020.

Argymhellodd y Pwyllgor y dylid cyflwyno deddfwriaeth ar ddechrau’r Chweched Senedd i gynyddu maint y Senedd i fod rhwng 80 a 90 Aelod, o’r etholiad yn 2026 ymlaen. Hefyd, argymhellodd y dylid cyflwyno deddfwriaeth ar ddechrau’r Chweched Senedd i ddarparu bod Aelodau o'r Senedd yn cael eu hethol drwy’r Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy, o’r etholiad yn 2026 ymlaen.

Nid oedd y Pwyllgor yn hollol drawsbleidiol gan na chyflwynodd y Blaid Geidwadol Aelod. Roedd pandemig Covid-19 a’r ffaith bod Aelod o’r Senedd wedi gadael y Pwyllgor ym mis Mehefin 2020 hefyd wedi cael effaith ar elfennau o'i waith. O ganlyniad i hynny, mae adroddiad y Pwyllgor yn cydnabod nad oedd mewn sefyllfa i drafod materion penodol yn fanwl, megis trefniadau adolygu ffiniau ar gyfer etholiadau’r Senedd. Mae hefyd yn cydnabod nad oedd y Pwyllgor wedi gallu dod i gasgliadau pendant ar ddyluniad manwl system y Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy ar gyfer etholiadau’r Senedd na’r defnydd o gwotâu amrywiaeth.

Y Chweched Senedd

Yn dilyn etholiad y Senedd yn 2021, dywedodd y Prif Weinidog mai mater i'r Senedd ei hun, yn hytrach na Llywodraeth Cymru, oedd diwygio'r Senedd.

Awgrymodd y Cwnsler Cyffredinol yn ddiweddarach, er y dylai cynigion polisi ar gyfer diwygio ddeillio o'r Senedd, y gellid defnyddio adnoddau Llywodraeth Cymru i weithredu'r cynigion.

Sefydlwyd y Pwyllgor Diben Arbennig ar Ddiwygio’r Senedd ar 6 Hydref 2021 a gofynnwyd iddo wneud argymhellion ar gyfer cyfarwyddiadau polisi i Fil Llywodraeth Cymru ar ddiwygio'r Senedd.

Yn ei gyfarfod cyntaf ar 3 Tachwedd, cytunodd y Pwyllgor Diben Arbennig i strwythuro’i waith o amgylch tri cham eang:

  • Nodi meysydd lle mae tir cyffredin rhwng safbwyntiau polisi pleidiau gwleidyddol ar ddiwygio’r Senedd, neu’r posibilrwydd o sefydlu tir cyffredin;
  • Casglu rhagor o wybodaeth yn ôl yr angen mewn perthynas â’r meysydd hynny o dir cyffredin i helpu’r Pwyllgor ddatblygu cyfarwyddiadau polisi a
  • Datblygu argymhellion ar gyfer cyfarwyddiadau polisi.

Erthygl gan Gruffydd Owen, Ymchwil y Senedd, Senedd Cymru