Edrych tua’r dyfodol a Chyllideb Ddrafft Llywodraeth Cymru ar gyfer 2027-28

Bydd Llywodraeth Cymru dan arweiniad Plaid Cymru yn cyhoeddi ei Chyllideb Ddrafft gyntaf o’r Seithfed Senedd ar 17 Tachwedd 2026. Bydd y gyllideb yn cael ei chyhoeddi mewn fformat amlinellol a manwl, ac yna bydd dadl yn y Cyfarfod Llawn.

Cyn ei chyhoeddi, mae’r erthygl hon yn edrych ar y pwysau economaidd a chyllidol a allai siapio’r Gyllideb Ddrafft a sut y gallwch gael yr wybodaeth ddiweddaraf a dilyn gwaith craffu ar y Gyllideb Ddrafft yr hydref hwn.

Cyd-destun economaidd y Gyllideb Ddrafft

Mae ystadegau a rhagolygon economaidd yn hanfodol i’r Gyllideb Ddrafft gan fod chwyddiant/prisiau cynyddol yn effeithio ar faint y gellir ei gyflawni gyda lefel benodol o wariant cyhoeddus. Gall cynnydd cyllidebol mewn termau arian parod fod yn ostyngiad mewn termau real.

Cododd y Mynegai Prisiau Defnyddwyr (CPI) 3.5% yn y 12 mis hyd at fis Medi 2026, sef cynnydd o 3.1% y mis blaenorol. Ym mis Medi, nododd Banc Lloegr fod y rhagolygon ar gyfer chwyddiant eleni wedi newid yn sylweddol o’u cymharu ag amcanestyniadau blaenorol.

Prif sbardun chwyddiant byrdymor yw datblygiadau mewn prisiau ynni byd-eang.

Mae’r Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol (OBR) yn rhagweld (Hydref 2026) y bydd prisiau ynni uwch sy’n cyfrannu at chwyddiant CPI yn cynyddu i uchafbwynt chwarterol o 3.75% yn gynnar yn 2027. Rhagwelir y bydd chwyddiant wedyn yn gostwng i 2% yn 2028 wrth i brisiau ynni ostwng. Er bod yr OBR yn tynnu sylw at y rhagolygon ar gyfer chwyddiant yn hynod ansicr.

Ym mis Hydref, mae’r OBR yn rhagweld twf Cynnydd Domestig Gros (GDP) real o tua 1.25% yn 2026, sy’n welliant bach ers ei ragolwg ym mis Mawrth. Fodd bynnag, mae’r OBR wedi israddio ei ragolwg canolog ar gyfer twf GDP real yn 2027 o 1.6% i 1.0%. Mae hyn oherwydd prisiau ynni byd-eang uwch sy’n effeithio ar ddefnyddwyr a busnesau, a chyfraddau llog uwch sy’n pwyso ar weithgarwch.

Beth fu effaith cyllideb Llywodraeth y DU?

Cyhoeddodd Llywodraeth y DU ei chyllideb ar gyfer 2027-28 ar 28 Hydref.

Amlinellodd Llywodraeth Cymru fod Cyllideb y DU yn golygu £448 miliwn o gyllid ychwanegol dros y cyfnod adolygu gwariant (2026-27 i 2029-30), gan gynnwys £172 miliwn ychwanegol yn y flwyddyn ariannol gyfredol a £146 miliwn yn 2027-28. Mae’n dweud y bydd cyllid adnoddau 0.5% yn is mewn termau real yn 2027-28. Ar 5 Tachwedd, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru ddatganiad pellach yn ailadrodd gwybodaeth am y gostyngiad mewn termau real.

Mae Llywodraeth Cymru hefyd wedi tynnu sylw at bryderon ynghylch cyllid cyfalaf, sy’n gostwng £19 miliwn yn 2027-28.

Mae’r taliad costau byw a gyhoeddwyd yng Nghyllideb y DU hefyd yn cael ei weithredu gan Lywodraeth Cymru yng Nghymru. Mae’n cael ei weithredu ar yr un sail â Lloegr – taliad o £100 i bob aelwyd ym mandiau’r dreth gyngor A i D. Mae Dadansoddi Cyllid Cymru (WFA) yn amcangyfrif y gall hynny gostio £120 miliwn eleni.

Yn ôl dadansoddiad yr OBR, bydd Incwm Gwario Aelwydydd Real (RHDI) yn gostwng ychydig yn y tymor byr. Mae hefyd yn nodi bod prisiau uwch a threthi ar incwm a chyfoeth yn gorbwyso incwm llafur, incwm nad yw’n incwm llafur a budd-daliadau cymdeithasol dros y flwyddyn ddiwethaf a’r flwyddyn gyfredol, er bod y ffactorau hyn wedi rhoi hwb i incwm.

Yn dilyn Cyllideb y DU, dywed WFA, y tu hwnt i gostau byw a mesurau penodol i Gymru, mai’r darlun llawer mwy i Gymru yw cyn lleied a wnaeth y Gyllideb i ddigolledu gwasanaethau cyhoeddus am chwyddiant uwch. Mae’n mynd ymlaen i siarad am effeithiau chwyddiant ar gyllideb Llywodraeth Cymru, gan awgrymu bod y rhagolygon yn llwm a bod y sefyllfa gyllido yn sicrhau nad oes elw i’w wneud o’r gyllideb ddrafft yn y bôn, lle mae unrhyw gynnydd mewn termau real mewn gwariant yn gofyn am doriadau mewn mannau eraill.

Beth fydd yn digwydd os na chytunir ar y gyllideb cyn dechrau’r flwyddyn ariannol?

Os na fydd y Senedd yn pasio penderfyniad ar y Gyllideb ar gyfer blwyddyn ariannol cyn dechrau’r flwyddyn ariannol honno (sef 1 Ebrill), yn gychwynnol dim ond 75% o’r gyllideb a gafodd ei hawdurdodi i’w defnyddio yn y flwyddyn ariannol flaenorol fydd ar gael.

Bydd y ffigur hwn yn cynyddu i 95% os na chytunir ar benderfyniad ar y Gyllideb erbyn diwedd mis Gorffennaf.

Fodd bynnag, gellir cyflwyno Cynnig Cyllidebol Blynyddol a chynnal dadl arno yn y Senedd yn ystod y flwyddyn ariannol y mae'r cynnig yn berthnasol iddi; felly, yn ddamcaniaethol, byddai modd pasio'r gyllideb ar gyfer 2027-28 ar ôl 1 Ebrill 2027, pe na bai'r Senedd wedi cytuno ar gyllideb erbyn y pwynt hwnnw.

Mae cyllidebau cyrff a ariennir yn uniongyrchol fel Swyddfa Archwilio Cymru, Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus Cymru, Comisiwn y Senedd, a Chomisiwn Etholiadol Cymru hefyd wedi’u cynnwys yn y Cynnig Cyllidebol Blynyddol.

Os na chytunir ar y Gyllideb, dim ond 75% / 95% o gyllidebau cyrff a ariennir yn uniongyrchol fydd ar gael iddynt, a hynny hyd nes bod Cynnig Cyllidebol Blynyddol yn cael ei gymeradwyo.

Mae awdurdodau lleol yng Nghymru yn cael y rhan fwyaf o’u cyllid gan Lywodraeth Cymru. Yn ôl y gyfraith, rhaid iddynt bennu eu cyllidebau a’u treth gyngor cyn 11 Mawrth yn y flwyddyn ariannol cyn y flwyddyn y mae’r gyllideb yn berthnasol iddi. Mae'r terfyn amser hwn yn sicrhau y gall awdurdodau bilio gyhoeddi biliau ar gyfer y dreth gyngor mewn pryd ar gyfer dechrau'r flwyddyn ariannol ar 1 Ebrill.

Effaith ar Gyfradd Treth Incwm Cymru (WRIT)

Yn dechnegol, mae treth incwm yn dreth dros dro y mae gofyn ei hail-gymeradwyo bob blwyddyn.

Rhaid gwneud penderfyniad ar y gyfradd Gymreig cyn dechrau’r flwyddyn dreth, sy’n dechrau ar 6 Ebrill. Dim ond ar gyfer un flwyddyn dreth y mae modd gwneud hyn a rhaid i hyn fod yn gymwys i'r flwyddyn dreth gyfan.

Dim ond ar ôl i’r Cynnig Cyllidebol Blynyddol gael ei gyhoeddi y caniateir trafod penderfyniad ar y gyfradd Gymreig, a hynny dim cynharach na 12 mis cyn dechrau’r flwyddyn dreth berthnasol. Bwriad y drefn hon yw sicrhau mai dim ond pan fydd yr holl wybodaeth am Gyllideb Derfynol Llywodraeth Cymru ar gael y gall yr Aelodau bleidleisio ar y penderfyniad ar y gyfradd Gymreig.

Nid oes modd i’r Senedd basio cyllideb hyd nes ei bod wedi cytuno ar benderfyniad ynghylch y gyfradd Gymreig yn gyntaf. Mae’r drefn hon yn seiliedig ar yr egwyddor na all y Senedd wneud penderfyniad ar y cynlluniau gwariant sydd wedi'u cynnwys yn y Cynnig Cyllidebol Blynyddol heb gytuno yn gyntaf ar sut y bydd y refeniw i dalu am y cronfeydd hynny yn cael ei godi drwy drethi.

Ar ôl i’r Senedd gytuno ar benderfyniad ynghylch y gyfradd Gymreig, mae modd canslo’r penderfyniad hwnnw cyn dechrau'r flwyddyn dreth. Fodd bynnag, nid oes modd ei ganslo na'i newid ar ôl i'r flwyddyn dreth y mae'n berthnasol iddi ddechrau (felly, o 6 Ebrill ymlaen).

Sut i ddilyn gwaith craffu ar Gyllideb Ddrafft 2027-28

Bydd y Senedd yn cynnal dadl ar ddatganiad y Gyllideb Ddrafft ar ddiwrnod y Gyllideb Ddrafft. Gallwch ddilyn y ddadl a’r holl waith craffu a wneir gan Bwyllgorau’r Senedd yn fyw ar SeneddTV.

Ar hyn o bryd, mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu cyhoeddi Cyllideb Derfynol ar gyfer 2027-28 ar 16 Chwefror 2027, gyda phleidlais ar y Cynnig Cyllideb Derfynol ar 23 Chwefror 2027.

Gellir cael rhagor o wybodaeth am y Gyllideb Ddrafft ar linell amser a geirfa Cyllideb Ddrafft Ymchwil y Senedd.

Erthygl gan Božo Lugonja, Ymchwil y Senedd, Senedd Cymru