Fel rhannau eraill o’r Deyrnas Unedig, mae pobl ledled Cymru wedi cael eu taro gan wasgfa ar safonau byw ers argyfwng ariannol 2008, sydd wedi gwaethygu dros y blynyddoedd diwethaf yn sgil pwysau costau byw. Fel yr amlygwyd gan y Sefydliad Astudiaethau Cyllidol, mae incwm canolrifol aelwydydd yng Nghymru ond wedi cynyddu 0.7% y flwyddyn mewn termau real ers dechrau’r 2010au, gan gynnwys gostyngiad yn rhan gyntaf y 2020au.
Dros y misoedd diwethaf, rydym wedi gweld mwy o gynnydd mewn prisiau ynni a thanwydd o ganlyniad i'r gwrthdaro yn Iran, gyda’r Money Saving Expert a’r Cornwall Insight yn rhagweld cynnydd pellach ym mis Ionawr 2027. Mae’r Ganolfan Ymchwil Economaidd a Busnes (CEBR) yn rhagweld y bydd chwyddiant uwch a chyflogau is oherwydd y gwrthdaro yn Iran yn lleihau gwerth real incwm cyfartalog aelwydydd y DU £1,100 yn 2026 a £1,300 yn 2027.
Dywedodd y Prif Weinidog fod helpu aelwydydd gyda phwysau costau byw yn un o “genadaethau craidd” Llywodraeth Cymru. Mae ein herthygl yn trafod yr hyn y mae'r data yn ei ddweud wrthym am safonau byw a phwysau costau byw, pa gamau y mae Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU yn eu cymryd i helpu aelwydydd, a pha gamau pellach y gallai fod eu hangen.
Sut mae safonau byw sy’n gwasgu a chostau cynyddol wedi effeithio ar aelwydydd Cymru?
Mae safonau byw aelwydydd wedi cael eu gwasgu ers argyfwng ariannol 2008, gyda thwf cynhyrchiant araf yn ffactor allweddol yn hyn o beth.
Mae cyflogau ac Incwm Gwario Gros Aelwydydd (GDHI) Cymru yn gyson uwch na chyfartaledd y DU, sydd wedi’i gysylltu’n agos â'n lefelau cynhyrchiant is, er bod ffactorau eraill. Fel y mae Llywodraeth Cymru wedi’i amlinellu, mae'r rhan fwyaf o rannau o'r DU wedi gweld gostyngiad yn y GDHI y pen o'i gymharu â chyfartaledd y DU dros y tymor hwy, ac eithrio Llundain, sydd wedi gweld cynnydd sylweddol.
|
Mae’r Swyddfa Ystadegau Gwladol yn disgrifio Incwm Gwario Gros Aelwydydd (GDHI) fel y swm o arian y mae'n rhaid i aelwydydd a phobl sy'n byw mewn sefydliadau cymunedol ei wario neu ei arbed ar ôl talu trethi a/neu dderbyn budd-daliadau. Mae hefyd yn cynnwys incwm busnes pobl hunangyflogedig. |
Ffigur 1: Incwm Gwario Gros Aelwydydd y pen fel % o gyfartaledd y DU ar gyfer y gwledydd datganoledig a rhanbarthau Lloegr, 1999-2024
Ffynhonnell: Swyddfa Ystadegau Gwladol, Incwm gwario gros aelwydydd rhanbarthol, y DU: 1997 i 2024
Dros y blynyddoedd diwethaf, mae costau byw cynyddol wedi ychwanegu at yr heriau y mae aelwydydd Cymru yn eu hwynebu. Dywed y Resolution Foundation yn ei ragolwg safonau byw diweddaraf er mai twf gwan mewn cyflogau a ffynonellau incwm eraill yw prif ysgogwyr o ran safonau byw sy’n aros yn eu hunfan, mae chwyddiant uchel wedi gwaethygu’r pwysau hyn. Er bod chwyddiant yn sylweddol is na'i uchafbwynt yn 2022, mae prisiau defnyddwyr y DU yn 2026 dros 30% yn uwch nag ar ddechrau 2021.
Mae cost hanfodion wedi codi'n sylweddol dros y blynyddoedd diwethaf. Pan fydd y cynnydd nesaf yn y cap pris ynni yn dod i rym ar ddechrau mis Hydref, bydd bil ynni cartref nodweddiadol wedi codi 58% ers gaeaf 2021. Nodiadau y Ffederasiwn Bwyd a Diod fod prisiau bwyd wedi cynyddu bron i 40% ers 2020, gyda rhagolygon am gynnydd pellach yn golygu y bydd siopa wythnosol gwerth £100 yn 2020 yn debygol o gostio bron i £150 erbyn haf 2027. Mae ffigurau’r Swyddfa Ystadegau Gwladol yn dangos bod rhenti preifat yng Nghymru wedi codi 38% ers canol 2021, cynnydd mwy na’r hyn a welir yn Lloegr a'r Alban.
Yn ôl y Resolution Foundation, rhwng 2019 a 2025, effeithiodd chwyddiant yn anghymesur ar yr aelwydydd tlotaf, sy'n gwario mwy o'u hincwm ar hanfodion. Mae hyn wedi lleihau eu safonau byw mwy na 3% o'i gymharu â'r aelwydydd cyfoethocaf. Mae dadansoddiad diweddar gan Cyngor ar Bopeth Cymru yn tynnu sylw at effeithiau ymarferol pwysau cost byw ar aelwydydd incwm is. Ar draws Cymru, weithiau nid oes gan 30% o gartrefi ddigon o arian i dalu am hanfodion, mae 31% o bobl wedi lleihau eu defnydd o ynni, ac mae gan 6% o bobl gyllideb negyddol gan fod cost hanfodion yn uwch na'u hincwm. Mae Oxfam Cymru wedi disgrifio effeithiau pwysau costau byw fel tlodi dyfnach, dibyniaeth gynyddol ar fanciau bwyd a chymorth argyfwng, a galw cynyddol am wasanaethau cyhoeddus sydd eisoes dan bwysau.
Sut mae Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU yn cefnogi aelwydydd sy'n wynebu pwysau costau byw?
Mae'r ddwy lywodraeth yn gweithredu amrywiaeth o gynlluniau sy'n cefnogi aelwydydd gyda chostau byw. Mae mentrau costau byw allweddol Llywodraeth Cymru yn cynnwys cymorth brys fel y Gronfa Cymorth Dewisol, cymorth bwyd brys, cymorth drwy’r Rhaglen Cartrefi Cynnes gyda chyngor ar ynni a gwelliannau effeithlonrwydd ynni cartref, a grant o £200 i helpu aelwydydd cymwys oddi ar y grid gyda chostau ynni cynyddol.
Mae Llywodraeth y DU hefyd yn darparu ystod o gymorth costau byw, y mae rhywfaint ohono ar gael i aelwydydd yng Nghymru. Yn fuan ar ôl cychwyn ei swydd, cyhoeddodd Prif Weinidog y DU nifer o bolisïau costau byw newydd i roi mwy o gyfle i deuluoedd a pherchnogion busnesau, gan gynnwys torri TAW ar filiau trydan domestig. Dywedodd fod unrhyw benderfyniadau ynghylch mesurau tymor hwy yn cael eu hystyried yng Nghyllideb Llywodraeth y DU, ar 28 Hydref.
O ystyried y cyfyngiadau cyllidebol y mae Llywodraeth Cymru yn dweud ei bod yn eu hwynebu, mae'r Sefydliad Cenedlaethol dros Ymchwil Economaidd a Chymdeithasol wedi awgrymu y dylai unrhyw gymorth costau byw ychwanegol ganolbwyntio ar yr aelwydydd tlotaf. Yn yr un modd, mae’r Resolution Foundation ac Energy UK wedi galw am i unrhyw gymorth ychwanegol gan Lywodraeth y DU gyda biliau ynni'r gaeaf hwn gael ei dargedu at y rhai sydd fwyaf mewn angen.
Pa atebion tymor hwy y mae Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU yn eu datblygu i fynd i'r afael ag achosion sylfaenol pwysau costau byw?
Ochr yn ochr â chymorth cyffredinol gyda biliau ynni, mae taliadau costau byw blaenorol wedi darparu cymorth tymor byr i aelwydydd agored i niwed, fodd bynnag fel mae Trussell yn ei amlygu, anaml y mae taliad arian parod untro yn mynd i’r afael ag achos sylfaenol eu caledi ar ei ben ei hun.
Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i nifer o ffyrdd o gefnogi aelwydydd gyda chostau byw dros y tymor hwy. Mae'r rhain yn cynnwys ehangu gofal plant, gwariant ychwanegol ar effeithlonrwydd ynni cartrefi a mesurau ôl-osod, cyflwyno mesurau i ddarparu rhenti tecach, a gweithio i symleiddio grantiau i aelwydydd incwm isel a elwir gyda'i gilydd yn ‘System Fudd-daliadau Cymru’. Mae Gweinidog y Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni hefyd wedi nodi ei fwriad y bydd yr asiantaeth datblygu economaidd newydd yn “gwella cynhyrchiant yng Nghymru, yn creu swyddi gwell i bobl ac yn rhoi arian yn eu pocedi, gan godi safonau byw”.
Dywedodd Prif Weinidog y DU, er ei fod wedi cyhoeddi mesurau cychwynnol i liniaru pwysau costau byw, yn y tymor hir, bydd codi twf a safonau byw yn gofyn am lawer mwy. Yn ddiweddarach eleni, bydd Llywodraeth y DU yn cyhoeddi cynllun 10 mlynedd ar gyfer Prydain, a fydd yn nodi cynlluniau ar gyfer rheolaeth gyhoeddus gryfach dros hanfodion. Bydd angen i ni weld manylion y cynllun i ddeall sut beth fydd hwn yn ymarferol, beth mae'n ei olygu i Gymru, a sut mae'n rhyngweithio â'r setliad datganoli.
Mae safonau byw sy'n aros yn eu hunfan yn debygol o barhau i effeithio ar aelwydydd drwy gydol tymor y Senedd hwn. Mae'r Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol yn rhagweld y bydd incwm gwario real aelwydydd y DU yn tyfu ar gyfartaledd o 0.3% y flwyddyn tan 2030. Pan gaiff ei gyfuno â'r pwysau posibl ar incwm aelwydydd o ganlyniad i'r gwrthdaro yn Iran, fel yr amlinellwyd gan y CEBR, mae digon i Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU ei ystyried o ran mynd i'r afael â safonau byw a chostau byw.
Erthygl gan Gareth Thomas a Francesca Howorth, Ymchwil y Senedd, Senedd Cymru