Rydym am glywed eich barn am Senedd TV. Cymerwch ran yn ein harolwg byr i’n helpu i wella’r gwasanaeth.
Ar y Gorwel: Golwg ar gyllid yr UE ar gyfer ymchwil, a Chymru
Cyhoeddwyd 20/11/2026   |   Amser darllen munud
Rhaglen flaenllaw yr UE ar gyfer ymchwil yw'r Rhaglen Fframwaith (FP) ar gyfer Ymchwil ac Arloesi. Mae'r rhaglen wedi bodoli ers 1984, gyda naw fersiwn hyd yma, a phob un yn cwmpasu cylch ariannu saith mlynedd. Ar hyn o bryd mae ar ganol y fersiwn FP9, a elwir yn Horizon Ewrop, sy'n parhau o 2021 hyd 2027 gyda chyllideb o €95.5 biliwn. Roedd ei ragflaenydd, Horizon 2020, ar waith o 2014 hyd 2020.
Mae’r rhaglen fframwaith wedi cefnogi gwaith ymchwil sylweddol yng Nghymru, gyda ffigurau’n dangos ei fod wedi sicrhau dros €400 miliwn ers 2022.
Fel rhan o Brexit, cytunodd y DU a'r UE y gallai'r DU gymryd rhan mewn rhai o raglenni'r UE ar ôl iddi adael y bloc. Mae'r erthygl hon yn edrych ar y newid hwnnw yn y berthynas, a'r goblygiadau i sector ymchwil Cymru.
Cysylltiad y DU, a Chymru
Er bod y DU wedi negodi y bydd yn cymryd rhan yn Horizon ar ôl Brexit, fel rhan o'r Cytundeb Masnach a Chydweithredu , roedd angen iddi negodi telerau ei chysylltiad â'r rhaglen o hyd.
Cafodd cysylltiad y DU ei ohirio rhwng 2021-2023 tra bod y trafodaethau hyn yn digwydd. Rhoddwyd trefniadau trosiannol yn eu lle. Roedd hyn yn cynnwys Cynllun Gwarant a oedd yn darparu cyllid i'r rhai na allent ei gael o raglen Horizon Ewrop yn ystod proses gysylltu'r DU.
Daeth y DU a'r UE i gytundeb gwleidyddol ar y cysylltiad ym mis Medi 2023 a daeth y DU yn wladwriaeth gysylltiedig o fis Ionawr 2024 ymlaen. Nododd Llywodraeth Cymru ar y pryd fod ailymuno â Horizon yn flaenoriaeth, ac felly roedd yn croesawu cyhoeddiad Llywodraeth y DU yn frwd. Dim ond drwy gysylltiad y DU y gall Cymru gymryd rhan yn Horizon. ac mae hyn wedi arwain at fod Cymru yn agored o ran trafodaethau ar lefel y DU a’r UE, ac mai cyfyngedig yw ei dylanwad dros y canlyniad.
Mae Cymru wedi sicrhau cyllid Horizon yn gyson, ac mae wedi dod yn ffynhonnell allweddol o gyllid ar ôl colli cronfeydd strwythurol yr UE, a oedd yn cyfrif am tua 80% o gyllid yr UE ar gyfer ymchwil cyn ymadael â’r UE (Brexit). Ar yr adeg y cytunwyd ar gysylltiad y DU, roedd Prifysgolion Cymru yn croesawu y datblygiad ac yn nodi pwysigrwydd cael mynediad at gydweithio rhyngwladol.
Ym mis Gorffennaf, cyhoeddodd Adam Price AS, y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni, fod Cymru wedi ymuno â phrosiect UNITE, Dyffrynnoedd Iechyd Digidol Ewrop. Mae hwn yn brosiect a ariennir gan Horizon, sy'n cysylltu rhanbarthau Ewrop ar gyfer cefnogi datblygiad a chynnydd o ran “atebion gofal iechyd arloesol”. Galluogwyd cyfranogiad Cymru drwy gysylltiad y DU â Horizon Ewrop. Dywedodd y Gweinidog Cabinet hefyd mai dyma'r grant cyntaf gan yr UE y mae Llywodraeth Cymru wedi'i sicrhau ers Brexit.
Mae Llywodraeth Cymru yn darparu cefnogaeth ar gyfer ymchwil rhyngwladol a gweithgareddau arloesi drwy ei rhaglen Cymru Ystwyth. Nod Cymru Ystwyth yw cefnogi cydweithredu economaidd, ond mae hefyd yn darparu cymorth ariannol “gyda’r nod o ysgogi cyfranogiad Cymru yn […] Horizon Ewrop” ac mewn “ymchwil ac arloesi rhyngwladol tebyg, er enghraifft, cystadlaethau rhyngwladol UKRI, Eureka a COST”. Mae’r galwadau diweddaraf o ran cynigion ariannu Cymru Ystwyth yn cwmpasu prosiectau hyd at fis Mawrth 2027.
Nododd un o bwyllgorau’r Chweched Senedd, fel rhan o’i waith craffu ar y berthynas rhwng Cymru ac Iwerddon, nad oedd cronfeydd newydd yr UE yn gymaradwy o ran gwerth a graddfa. Un enghraifft a roddwyd gan Mark Drakeford, y cyn Brif Weinidog, oedd bod Llywodraeth Cymru wedi cael fel a ganlyn:
€100 million in the last [EU inter-territorial cooperation budget]; all of that is gone. We are providing a very modest amount of money, £150,000, through Agile Cymru.
Cyllid o dan Horizon
Mae Ffigur un yn dangos y cyllid a ddyrannwyd i Gymru dros gyfnod o ddeng mlynedd, sef o 2014 hyd 2024. Mae'r cyfnod hwn yn cwmpasu Horizon 2020, Cynllun Gwarant y DU, a dechrau Horizon Ewrop. Mae'n dangos sut mae lefelau cyllido wedi newid dros y cyfnod ar ôl Brexit, hyd at gysylltiad y DU.
Ffigur 1: Cyllid a ddyrannwyd i Gymru o raglen Horizon a Chynllun Gwarant y DU (yn ôl gwerth, 2014-2024)

Ffynhonnell:UK participation in EU Framework Programmes (Llywodraeth y DU, 2026)
Dros y cyfnod a ddangosir, dyrannwyd cyfanswm o tua €182 miliwn i Gymru. Cyrhaeddodd y cyllid a ddyrannwyd yn flynyddol uchafbwynt o €25 miliwn yn 2014 a gostyngodd i'w isafswm o €9 miliwn yn 2021.
Roedd cyllid yn tueddu i fod wedi lleihau yng Nghymru yn y blynyddoedd yn dilyn y bleidlais i ymadael â’r UE yn 2016, ac mae hyn yn cyd-fynd â dirywiad ehangach yng nghyllid Horizon y DU yn ystod y cyfnod hwnnw. Er hynny, bu cynnydd yn 2022, ac roedd hyn yn dilyn lansio Cynllun Gwarant y DU. Bu cynnydd sydyn yn 2024, ar ôl i'r DU gysylltu â'r rhaglen, ond nid oes digon o ddata ar gael eto i ddweud a yw hyn yn ddechrau adferiad cynaliadwy.
Mae ffigurau cyfredol ar gyfer Horizon Ewrop ar gael ar Ddangosfwrdd rhaglen Horizon. Mae'n dangos bod cyfraniad net yr UE i Gymru yn €37.2 miliwn, gyda thua 50 o sefydliadau unigryw yn cymryd rhan ers dechrau Horizon Ewrop. Cafodd y sector addysg uwch gyfran o 80%, sef cyfanswm o €29.8 miliwn. Prifysgol Caerdydd yw'r derbynnydd mwyaf, ar ôl sicrhau €22.9 miliwn, ac yna Prifysgol Abertawe gyda €4.3 miliwn.
Horizon Ewrop
Mae'r dewislenni isod yn edrych yn fanwl ar strwythur a chyllideb rhaglen Horizon Ewrop. Maent hefyd yn cwmpasu'r rhaglen olynol, a elwir ar hyn o bryd yn FP10.
Mae rhaglen fframwaith yr UE ar gyfer ymchwil ac arloesi wedi gweithredu mewn cylchoedd ariannu saith mlynedd er 1984, gyda Horizon Ewrop yn nawfed fersiwn ohoni. Lansiwyd y rhaglen hon yn 2020, ac mae hi i gau yn 2027. Mae'r strwythur presennol yn cynnwys tair colofn, y trefnir gweithgaredd oddi tanynt:
Bydd y rhaglen nesaf, a elwir yn FP10 ar hyn o bryd, yn cynnwys rhai newidiadau sylweddol, gan gynnwys ychwanegu pedwaredd golofn i’r Ardal Ymchwil Ewropeaidd. Y bwriad yw y bydd y rhaglen hon hefyd yn gallu datblygu prosiectau 'uchelgeisiol a thrawsnewidiol’ a fyddai'n cefnogi defnyddio technolegau arloesol yn y byd go iawn.
Mae Horizon yn gweithredu o dan gylch Fframwaith Ariannol Amlflwydd saith mlynedd yr UE. Mae cyllideb o €95.5 biliwn gan y rhaglen gyfredol. Mae'r Comisiwn Ewropeaidd wedi cadarnhau y bydd FP10 yn rhaglen annibynnol â chyllideb arfaethedig o €175 biliwn. Mae wedi pwysleisio y bydd FP10 wedi'i "chysylltu'n glos" i'r Gronfa Cystadleurwydd Ewropeaidd.
Mae cynigion y Comisiwn Ewropeaidd ar gyfer rhaglen 2028-34 yn cael eu cyd-drafod ar hyn o bryd. Mae anghydfodau rhwng sefydliadau wedi gohirio cytundeb ar y gyllideb gyffredinol a manylion y rhaglen newydd.
Unwaith y bydd telerau'r rhaglen newydd wedi'u cwblhau, bydd rhaid i'r DU hefyd drafod ei chysylltiad eto, fel y gwnaeth yn 2023.
Beth nesaf?
Wrth i Horizon Ewrop ddirwyn i ben, mae'r DU unwaith eto'n wynebu'r penderfyniad ynghylch a ddylid cysylltu â'r rhaglen nesaf ai peidio. Wrth siarad yn 2025, dywedodd yr Arglwydd Vallance o Balham, y Gweinidog Gwladol yn Adran Gwyddoniaeth, Arloesi a Thechnoleg y DU, fod Horizon “yn rhan bwysig iawn o’n system ariannu ac, ar yr amod ei bod yn agored, yn rhagorol ac yn werth am arian, a byddwn yn negodi i geisio bod yn rhan o FP10”.
Dim ond ar ôl i FP10 gael ei wneud yn derfynol y bydd y trafodaethau hynny'n digwydd. Gallai unrhyw ansicrwydd, fel yr hyn a welwyd yn ystod y cyfnod pontio o 2021 i 23, fod â goblygiadau difrifol i adferiad cynaliadwy cyllid ymchwil yr UE yng Nghymru.
Erthygl gan Maddy Phillips, Ymchwil y Senedd, Senedd Cymru