Materion cyfansoddiadol - Adroddiad Monitro: Tachwedd 2026

Mae Rhaglen Lywodraethu Llywodraeth Cymru yn cynnwys nifer o ymrwymiadau sy'n ymwneud â'r cyfansoddiad.

Mae’r rhain yn cynnwys:

• Sefydlu Comisiwn Cenedlaethol newydd i ddarparu cyngor annibynnol i Lywodraeth Cymru ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru, gan adeiladu ar waith y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru.

• Gofyn yn ffurfiol am ddatganoli’r hawl i benderfynu ar yr amserlen, y cwestiwn a’r broses ar gyfer refferendwm annibyniaeth; a

• Dilyn trywydd datganoli pwerau pellach dros feysydd megis trafnidiaeth, cyfiawnder, plismona, adnoddau naturiol, ynni, Ystad y Goron a llesiant.

Ar 1 Hydref 2026, ysgrifennodd Prif Weinidog Cymru at Brif Weinidog y DU i amlinellu ei flaenoriaethau ar gyfer datganoli pellach.

Cafodd y llythyr ei grybwyll ar y cyfryngau cymdeithasol ond ni chafodd ei gyhoeddi ar wefan Llywodraeth Cymru. Roedd yn cynnig sail resymegol dros ddatganoli pwerau ar gyfer y meysydd a ganlyn:

• Plismona a chyfiawnder;

• Seilwaith y rheilffyrdd; ac

• Ystad y Goron.

Galwodd hefyd am ddiwygio’r trefniadau cyllido ar gyfer Cymru ac awgrymodd bod angen Bil Cymru newydd.

Ar 1 Hydref 2026, cynhaliodd Pwyllgor y Cyfansoddiad, Cyfiawnder a Materion Allanol sesiwn dystiolaeth lafar gyda Dafydd Trystan Davies AS, y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad.

Trafodwyd meysydd yn cynnwys cysylltiadau rhynglywodraethol, comisiwn sefydlog arfaethedig Llywodraeth Cymru ar y cyfansoddiad, a gwaith y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru.

Wrth ymateb i addewid Prif Weinidog y DU i ddatganoli mwy o bwerau i ranbarthau Lloegr, dywedodd arweinydd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru na ddylai cynghorau Cymru gael eu “gadael ar ôl”.

Dywedodd y Cynghorydd Anthony Hunt na fyddai am weld Prif Weinidog y DU yn ochrgamu Llywodraeth Cymru, ond dywedodd y dylai datganoli pwerau i Gymru ymwneud â mwy na dim ond Llywodraeth Cymru.

Mae Pwyllgor y Cyfansoddiad, Cyfiawnder a Materion Allanol wedi gwahodd Andy Burnham AS, Prif Weinidog y DU, i gyflwyno tystiolaeth.

Hoffai’r Pwyllgor drafod sut mae Llywodraeth y DU yn ymateb i argymhellion y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru yn ogystal â Chomisiynau, Ymchwiliadau ac Adolygiadau eraill sydd wedi'u cynnal i faterion cyfansoddiadol yn ystod y blynyddoedd diwethaf.

Mae Pwyllgor Cyfansoddiad Tŷ’r Arglwyddi wedi parhau â’i ymchwiliad i ddiogelwch cyfansoddiadol y DU.

Yn ddiweddar, mae'r Pwyllgor wedi clywed tystiolaeth lafar gan y bobl a ganlyn:

• Cyn-uwch weision cyhoeddus;

• Dominic Cummings, Cyn Brif Gynghorydd i Brif Weinidog y DU;

• Academyddion o brifysgolion Sydney ac Ottawa; a

• Danny Kruger, Aelod o Senedd y DU.

Cafodd Fil Tŷ'r Arglwyddi (Ail Siambr Amgen) ei ail ddarlleniad yn Nhŷ'r Arglwyddi.

Cyflwynwyd y Bil Aelod Preifat gan y Farwnes Smith o Lanfaes, ac mae’n ceisio sefydlu fframwaith i'r Ysgrifennydd Gwladol ymgynghori â rhanddeiliaid ynghylch ail siambr amgen i Dŷ'r Arglwyddi.

Yn gynharach ym mis Hydref, cafwyd dadl yn Neuadd San Steffan ar ddiwygio Tŷ’r Arglwyddi, dan arweiniad Dr Simon Opher AS.

Cafwyd dadl yn Nhŷ’r Arglwyddi ar gynigion ar gyfer cyfansoddiad ysgrifenedig ar gyfer y Deyrnas Unedig.

Fe wnaeth cyn-Ysgrifennydd Gwladol Cymru, yr Arglwydd Murphy o Dorfaen, dynnu sylw at sut mae datganoli wedi newid natur y cyfansoddiad dros y 30 mlynedd diwethaf.

Gofynnodd yr Arglwydd Macintosh o Eastwood gwestiwn llafar yn Nhŷ'r Arglwyddi ynghylch cydweithio rhwng Llywodraeth y DU a llywodraethau datganoledig wrth ddarparu gwasanaethau cyhoeddus.

Wrth ymateb, nododd y Gweinidog, er bod y rhan fwyaf o wasanaethau cyhoeddus wedi’u datganoli, fod Llywodraeth y DU wedi ymrwymo i berthynas gydweithredol â’r llywodraethau datganoledig. Nododd hefyd y bydd Prif Weinidog y DU yn cadeirio cyfarfod o’r Cyngor Economaidd Cenedlaethol i drafod ymhellach rymuso'r rhanbarthau ledled y DU trwy fwy o ddatganoli.

Ym mis Medi 2026, llofnodwyd Cytundeb Caerdydd, gan Brif Weinidog Cymru a Phrif Weinidog yr Alban, sy'n nodi pwrpas a gweledigaeth a rennir i gydweithio ar faterion o ddiddordeb cyffredin i'r ddwy genedl.

Mae'r cytundeb yn cynnwys ymrwymiad i gydweithio mewn perthynas â threfniadau cyfansoddiadol a llywodraethu.

Ar yr un diwrnod, cyfarfu Prif Weinidog Cymru, Rhun ap Iorwerth AS, ag arweinwyr Plaid Genedlaethol yr Alban a Sinn Fein i drafod diwygio cyfansoddiadol ac i lofnodi memorandwm cyd-ddealltwriaeth.

Mae Pwyllgor y Cyfansoddiad, Cyfiawnder a Materion Allanol yn cynnal ymchwiliad i'r Cytundeb Cysylltiadau Rhyngsefydliadol.

O dan y cytundeb, rhaid i Lywodraeth Cymru roi gwybod i bwyllgorau’r Senedd pan fydd yn cymryd rhan mewn cyfarfodydd rhynglywodraethol ffurfiol, a phan fydd yn bwriadu rhoi cydsyniad i Lywodraeth y DU arfer pŵer deddfwriaethol dirprwyedig mewn maes datganoledig sy’n effeithio ar Gymru.

Mae'r Pwyllgor yn bwriadu defnyddio tystiolaeth o'r sesiynau yn ei drafodaethau â Llywodraeth Cymru ar gytundeb newydd.

Cyfarfu Cyngor Economaidd Cenedlaethol y cenhedloedd yn Glasgow ar 30 Hydref.

Fe wnaeth Andy Burnham AS, Prif Weinidog y DU gynnull y cyfarfod gyda Phrif Weinidog Cymru, Prif Weinidog yr Alban, a chynrychiolwyr o Ogledd Iwerddon. Cynigiodd Prif Weinidog y DU y byddai’n gweithio gyda'r llywodraethau datganoledig i edrych ar fodel fyddai’n dod â mwy o ddatganoli i Gymru a'r Alban.

Bu i Brif Weinidog Cymru gyfarfod â Phrif Weinidog y DU yn dilyn y cyfarfod o’r Cyngor Economaidd Cenedlaethol.

Rhoddodd Prif Weinidog y DU groeso i’r hyn a alwodd yn drafodaethau cadarnhaol yn y Cyngor a nododd ymrwymiad Prif Weinidog Cymru i edrych ar sut y gallai pob llywodraeth gyfrannu at rymuso rhanbarthol, ail-ddiwydiannu a chyflawni twf da ym mhob cod post. Dywedodd Prif Weinidog Cymru fod “consensws calonogol” bod angen “diwygio, ar frys”, y pwerau cyllidol a benthyca sydd ar gael i Lywodraeth Cymru.

Cyhoeddodd y Comisiwn Etholiadol ei adroddiad ar etholiad y Senedd yn 2026.

Mae'r adroddiad yn ystyried sut y cynhaliwyd yr etholiad, sut brofiad oedd cymryd rhan i bleidleiswyr ac ymgyrchwyr, a pha wersi y gellir eu dysgu. Mae'n dweud y cafodd yr etholiad, ar y cyfan, ei gynnal yn dda.

Ymhlith ei gasgliadau, dywed fod “cam-drin a bygwth ymgeiswyr yn parhau i fod yn bryderon difrifol a chynyddol” a bod pleidleiswyr “yn dal i bryderu am gywirdeb gwybodaeth etholiadol.”

Cyhoeddodd Comisiwn Democratiaeth a Ffiniau Cymru y bydd yn adolygu etholaethau'r Senedd, yn unol â’r Ddeddf Comisiwn Democratiaeth a Ffiniau Cymru etc. 2013.

Bydd y Comisiwn yn cyhoeddi ei gynigion cychwynnol yn gynnar yn 2027, a fydd yn sbarduno cyfnod ymgynghori o wyth wythnos. Rhaid cyflwyno penderfyniadau terfynol i Weinidogion Cymru cyn 1 Rhagfyr 2028.

Mae'r Comisiwn wedi cyhoeddi canllaw i'r adolygiad.

Cymeradwyodd y Senedd reoliadau ynghylch cofrestru pleidleiswyr yn awtomatig ar gyfer etholiadau’r Senedd ac etholiadau llywodraeth leol.

Cyhoeddodd y Pwyllgor Llywodraeth Leol, Tai a Chynllunio ei adroddiad ar y rheoliadau, ac roedd mwyafrif o aelodau’r Pwyllgor o’r farn y dylid cymeradwyo’r rheoliadau heb ddiwygiad sylweddol.

Mae'r Comisiwn Etholiadol wedi cyhoeddi canllawiau i Swyddogion Cofrestru Etholiadol ynghylch Cofrestru Pleidleiswyr yn Awtomatig.

Mae'r Comisiwn hefyd wedi diweddaru ei ganllawiau ar gynnal cofrestru etholiadol yng Nghymru, i adlewyrchu'r newidiadau hyn.

Mae Bil Cynrychiolaeth y Bobl yn mynd drwy’r cyfnod Pwyllgor yn Nhŷ'r Arglwyddi.

Bydd y Bil yn gwneud sawl newid i etholiadau yng Nghymru, gan gynnwys gostwng yr oedran pleidleisio i 16 ar gyfer etholiadau Senedd y DU ac ymestyn swyddogaethau gorfodi'r Comisiwn Etholiadol.

Ar 22 Medi 2026, gwnaeth Llywodraeth Cymru ddatganiad llafar ar ei chynllun dychwelyd ernes arfaethedig.

Cadarnhaodd Llyr Gruffydd AS, y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd, y bydd cynwysyddion gwydr yn cael eu cynnwys yn y cynllun “o’r diwrnod cyntaf”, ond bydd cyfnod pontio o bedair blynedd lle na fydd ernes yn berthnasol ac na fydd angen labelu penodol i’r Cynllun Dychwelyd Ernes.  

Mae Llywodraeth Cymru wedi ysgrifennu at Lywodraeth y DU a’r llywodraethau datganoledig eraill i geisio eithriad o Ddeddf Marchnad Fewnol y DU er mwyn cychwyn yr ail gam o wahardd plastigau untro.

Mae Deddf Diogelu'r Amgylchedd (Cynhyrchion Plastig Untro) (Cymru) 2023 yn ei gwneud yn drosedd i gyflenwi neu gynnig cyflenwi rhai cynhyrchion plastig untro. Dechreuodd cyfnod cyntaf y gwaharddiadau ym mis Hydref 2023. Bydd yr ail gyfnod yn cynnwys gwahardd bagiau siopa plastig untro, caeadau polystyren ar gyfer cwpanau a chynwysyddion cludfwyd a chynhyrchion plastig ocso-ddiraddadwy.

Dechreuodd Llywodraeth yr Alban ymgynghori ar ei gynigion i gyflwyno capiau ar brisiau eitemau bwyd hanfodol.

Mae'r ddogfen ymgynghori yn cydnabod y bydd yr egwyddor o beidio â gwahaniaethu ar gyfer nwyddau, o bosibl yn berthnasol i unrhyw ddarpariaethau deddfwriaethol yn y dyfodol, ac y byddai hyd a lled derfynol unrhyw gynllun yn ystyried yr effeithiau posibl ar fasnach o fewn y DU. 

Ar 21 Medi 2026, cynhaliodd y Pwyllgor Deddfwriaeth sesiwn dystiolaeth gyda’r Cwnsler Cyffredinol, Elfyn Llwyd, a’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad, Dafydd Trystan Davies AS.

Wrth siarad am y memorandwm cyd-ddealltwriaeth arfaethedig ar Gonfensiwn Sewel, dywedodd y Gweinidog Cabinet ei fod yn disgwyl i Lywodraeth y DU gyflwyno cynigion am y Memorandwm Cyd-ddealltwriaeth yn y misoedd nesaf. Ychwanegodd nad oedd yn glir beth yn union yr oedd hyn yn ei olygu.

Mae'r Pwyllgor Busnes wedi cytuno i gynnal adolygiad o'r broses cydsyniad deddfwriaethol yn y Senedd.

Fel rhan o'r adolygiad hwn, mae wedi gofyn i'r Pwyllgor Deddfwriaeth gynnal adolygiad o'r weithdrefn a ddefnyddir gan y Senedd i ystyried a rhoi ei chydsyniad i Filiau perthnasol Senedd y DU. Mae'r Pwyllgor wedi cyhoeddi galwad wedi’i thargedu am dystiolaeth i lywio ei adolygiad.

Cyhoeddodd Llywodraeth Cymru ei Rhaglen i Wella Hygyrchedd Cyfraith Cymru.

Mae'r Rhaglen yn cynnwys ymrwymiadau i gydgrynhoi a chodeiddio cyfraith Cymru ymhellach, i hyrwyddo defnyddio'r Gymraeg ac i archwilio sut y gall technoleg helpu i lunio a chynnal deddfwriaeth, a hwyluso dealltwriaeth ohoni.

Mae Llywodraeth Cymru wedi cau gwefan Cyfraith Cymru gan drosglwyddo rhan o’r cynnwys i wefan y Llywodraeth.

Mae hyn yn rhan o raglen Llywodraeth Cymru i wneud y gyfraith yn fwy hygyrch.