Mae plismona drwy gydsyniad yr egwyddor bod awdurdod yr heddlu yn deillio o ymddiriedaeth y cyhoedd, nid gorfodaeth wedi bod yn sail i blismona Prydeinig ers bron i ddwy ganrif. Ac eto, mae'r adroddiad Cyflwr Plismona yng Nghymru a Lloegr diweddaraf yn pwysleisio bod y sylfeini cydsyniad dan straen.
Mae ymddiriedaeth mewn plismona lleol wedi gostwng o 76 y cant i 67 y cant dros y degawd diwethaf, tra bod sgandalau proffil uchel o gamymddwyn wedi niweidio canfyddiadau o uniondeb yr heddlu. Yn erbyn y cefndir hwn, mae cwestiwn canolog yn codi: a yw plismona trwy gydsyniad yn parhau o hyd, a beth mae'n ei fynnu nawr?
Yn ei hanfod, mae cydsyniad yn golygu bod swyddogion yn ennill cyfreithlondeb trwy degwch ac ataliaeth — gan ddefnyddio grym fel dewis olaf yn unig, ac arfer pŵer mewn ffyrdd y mae'r cyhoedd yn eu cydnabod fel rhai cyfiawn.
Er nad yw plismona wedi'i ddatganoli yng Nghymru ac mae'n parhau i gael ei gadw yn San Steffan, mae heddluoedd Cymru yn gweithredu o fewn cymunedau, blaenoriaethau gwleidyddol a phartneriaethau gwahanol sy'n gwneud Cymru yn astudiaeth achos werthfawr.
Mae'r erthygl hon yn trafod pam mae plismona trwy gydsyniad yn dal i fod yn bwysig, beth mae'r dystiolaeth yn ei ddweud am ymddiriedaeth a hyder, a sut mae methiannau mewn uniondeb yn tanseilio cyfreithlondeb.
Beth mae'r data yn ei ddangos: dirywiad mewn hyder a gwelededd
Mae data arolwg troseddu swyddogol yn tynnu sylw at ddirywiad hirdymor yn hyder y cyhoedd ledled Cymru a Lloegr:
- Roedd 49 y cant o'r ymatebwyr wedi graddio eu heddlu lleol yn dda neu’n ardderchog yn y flwyddyn a ddaeth i ben ym mis Mawrth 2025, i lawr o 62 y cant ddegawd ynghynt.
- Dywedodd 67 y cant fod ganddyn nhw hyder yn eu heddlu lleol, o'i gymharu â 76 y cant yn 2015.
- Mae gwelededd yr heddlu wedi gostwng yn sydyn: dim ond 11 y cant o bobl a welodd swyddogion ar droed o leiaf bob wythnos, i lawr o 39 y cant ar ei anterth yn 2011.
- Gostyngodd boddhad dioddefwyr i 51 y cant, o'i gymharu â 70 y cant yn 2015.
Mae adolygiad tystiolaeth y Coleg Plismona yn nodi gostyngiadau 20 mlynedd mewn boddhad, ymddiriedaeth a phlismona gweladwy yn y gymdogaeth, gyda gostyngiadau arbennig o serth mewn tegwch canfyddedig ers 2019/20.
Yn ôl arolwg barn YouGov a gynhaliwyd ym mis Hydref 2025, Cymru sydd â'r lefel ymddiriedaeth gyffredinol isaf o'i gymharu â rhanbarthau eraill a arolygwyd (Llundain, Gweddill y De, Canolbarth Lloegr, Gogledd, yr Alban a Chymru) — 8 pwynt canran islaw cyfartaledd Prydain Fawr.
Mae Traciwr Canfyddiadau’r Cyhoedd y Swyddfa Annibynnol ar gyfer Ymddygiad yr Heddlu yn ychwanegu elfen gynnil bwysig. Er bod tua hanner y cyhoedd yn teimlo'n gadarnhaol am yr heddlu yn gyffredinol, nid yw 48 y cant yn credu bod cwynion yn cael eu trin yn deg. Mae'r bwlch hwn yn tynnu sylw at her graidd i gydsyniad: gall plismona rheng flaen berfformio'n dda, ond mae ymddiriedaeth yn dal i erydu os yw systemau atebolrwydd yn brin o hygrededd.
Hyder, perfformiad a galw cynyddol
Mae hyder y cyhoedd wedi'i gysylltu'n agos â pherfformiad yr heddlu —ac mae perfformiad yn cael ei lunio fwyfwy gan y galw. Ym mis Mawrth 2025, adroddodd Arolygiaeth Cwnstabliaeth a Gwasanaethau Tân ac Achub EF (HMICFRS) am gynnydd aruthrol mewn llwythi gwaith a chymlethdod, o seiberdroseddu i ddiogelu a bregusrwydd. Canfu arolygwyr fod llwythi gwaith yn rhy uchel i gynnal ymchwiliadau o ansawdd da, gan ddod i'r casgliad bod ymchwiliadau effeithiol yn ganolog i ba mor ddiogel y mae pobl yn teimlo.
Pwysleisiodd nad yw plismona erbyn hyn yn ymwneud â rheoli troseddu yn unig. Mae swyddogion yn ymateb yn rheolaidd i argyfyngau iechyd meddwl, gwiriadau lles a digwyddiadau iechyd cyhoeddus, gan ddargyfeirio capasiti o blismona traddodiadol yn y gymdogaeth.
Nodwyd y gallai'r dirywiad serth mewn hyder fod yn arafu ac mae'n rhoi plismona yn y gymdogaeth wrth wraidd ailadeiladu ymddiriedaeth. Ar yr un pryd, mae'n dogfennu heriau difrifol: anhrefn cyhoeddus yn ystod haf 2024, gweithlu dibrofiad (gyda 35 y cant o swyddogion â llai na phum mlynedd o wasanaeth), ac ansawdd ymchwiliol anwastad.
Mewn ymateb, mae Llywodraeth y DU wedi ymrwymo i gryfhau plismona yn y gymdogaeth drwy swyddogion lleol enwebedig a phersonél ychwanegol yn y gymdogaeth — gan atgyfnerthu'r cysylltiad rhwng diogelwch cymunedol ac ymddiriedaeth y cyhoedd. Disgwylir hefyd y bydd papur gwyn ar ddiwygio'r heddlu yn cael ei gyhoeddi.
Methiannau uniondeb a breuder cydsyniad
Mae uniondeb yn ganolog i blismona trwy gydsyniad. Pan fydd yn methu, mae ymddiriedaeth yn erydu nid yn unig mewn swyddogion unigol ond yn y sefydliad ei hun. Mae sgandalau cenedlaethol wedi cael effeithiau pellgyrhaeddol.
Ar 8 Ionawr 2026, cyhoeddodd yr Heddlu Metropolitanaidd Operation Jorica a ddatgelodd nad oedd miloedd o swyddogion a staff a recriwtiwyd rhwng 2013 ac Ebrill 2023 wedi cael eu harchwilio’n iawn.
Yn gynharach, amlygodd Adolygiad Casey—a gomisiynwyd yn dilyn herwgipio, treisio a llofruddiaeth Sarah Everard gan swyddog heddlu—hiliaeth sefydliadol, casineb at fenywod a homoffobia o fewn y Met, ochr yn ochr â methiannau systemig mewn disgyblaeth a goruchwyliaeth.
Mae heddluoedd Cymru wedi wynebu eu heriau eu hunain o ran uniondeb:
- Yn 2024, disgyblodd Heddlu Gwent swyddogion am rannu negeseuon hiliol, misogynistaidd a homoffobig.
- Gwelodd Heddlu De Cymru swyddog yn ymddiswyddo ar ôl gollwng data cyfrinachol.
- Yn 2025, cafodd prif arolygydd ei ddiswyddo gan Heddlu Dyfed-Powys o ganlyniad i ymddygiad misogynistaidd parhaus a arweiniodd at weithle gwenwynig.
- Cafodd uwch arolygydd ei ddiswyddo gan Heddlu Gogledd Cymru yn dilyn euogfarn o yrru dan ddylanwad alcohol ac anonestrwydd ynghylch y digwyddiad.
Mae pob achos yn rhoi prawf ar elfen sylfaenol o gydsyniad: hyder y cyhoedd y bydd camwedd yn cael ei nodi, ei drin a'i atal rhag digwydd eto.
Gwahaniaethau ar sail hil a chyfreithlondeb yng Nghymru
Mae ymddiriedaeth a chydsyniad hefyd yn cael eu dylanwadu gan ganfyddiadau o degwch. Yng Nghymru, mae anghymesuredd hiliol yn parhau i fod yn bryder amlwg. Wrth roi tystiolaeth i Bwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a Chyfansoddiad y Senedd,, dyfynnodd Dr Robert Jones o Brifysgol Caerdydd ddata’r Swyddfa Gartref yn dangos cyfraddau stopio a chwilio uwch fesul 1,000 o’r boblogaeth ar gyfer pobl Dduon, Asiaidd a Lleiafrifoedd Ethnig nag ar gyfer trigolion Gwyn, ochr yn ochr â gorgynrychiolaeth mewn ataliaeth gan yr heddlu a’r defnydd o Taser.
Argymhellodd adroddiad Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol y Senedd, Gweithredu, nid geiriau: creu Cymru wrth-hiliol erbyn 2030, system newydd ar gyfer adrodd a monitro digwyddiadau hiliol mewn lleoliadau cyfiawnder troseddol, gan nodi bod trefniadau atebolrwydd presennol yn gadael cymunedau lleiafrifol yn agored i anghyfiawnder.
Yn yr un modd, mae’r Sefydliad Materion Cymreig wedi dadlau, er gwaethaf polisïau gwrth-hiliol cynhwysfawr, mae anghydraddoldeb hiliol — yn enwedig o ran stopio a chwilio wedi parhau ac, mewn rhai ardaloedd, wedi gwaethygu, gan dynnu sylw at 'ddiffyg dwys o atebolrwydd annibynnol'.
Atebolrwydd, diwygio a rôl technoleg
Mae'r dirwedd atebolrwydd ei hun yn newid. Ym mis Tachwedd 2025, cyhoeddodd Llywodraeth y DU gynlluniau i ddiddymu Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu o 2028 ymlaen, a throsglwyddo pwerau i faerion neu arweinwyr cynghorau, gyda threfniadau pwrpasol disgwyliedig ar gyfer Cymru. Bydd p'un a yw'r diwygiad hwn yn cryfhau neu'n gwanhau cydsyniad yn dibynnu ar a yw strwythurau newydd yn gwella lleisiau a chraffu lleol neu'n eu gwanhau.
Yn y cyfamser, mae HMICFRS wedi adnewyddu ei fframwaith arolygu Effeithiolrwydd, Effeithlonrwydd a Chyfreithlondeb yr Heddlu ar gyfer 2025–27, gan ymgorffori asesiad gwasanaeth dioddefwyr mewn Adolygiad Ansawdd Gwasanaeth newydd, a rhoi blaenoriaeth i fregusrwydd ac arweinyddiaeth.
Mae technoleg yn cyflwyno cyfle a risg. Mae papurau seneddol y DU yn tynnu sylw at fuddion o ddadansoddi data, technoleg adnabod wynebau, dyfeisiau fideo a wisgir ar y corff a chyfathrebu digidol, ond yn rhybuddio am risgiau ynghylch cywirdeb, rhagfarn, preifatrwydd a goruchwyliaeth.
Ymateb a arweinir gan dystiolaeth Cymru
Mae’r Adroddiad Cyflwr Plismona yn dangos bod Cymru yn wynebu heriau ymddiriedaeth tebyg i'r rhai yn Lloegr — llai o swyddogion sy’n weladwy mewn cymunedau, oedi mewn ymchwiliadau, a sgandalau sy'n tanseilio hyder. Fodd bynnag, mae sefydliadau Cymru yn llunio ymateb penodol.
Mae’r Cydweithrediad Academaidd Plismona Cymru-Gyfan yn dwyn y pedwar heddlu a phrifysgol yng Nghymru ynghyd i ariannu ymchwil sydd wedi'i hanelu'n benodol at ailadeiladu ymddiriedaeth gan gwmpasu canfyddiadau'r cyhoedd o stopio a chwilio, plismona sy'n seiliedig ar drawma a bylchau hyder rhwng y cenedlaethau a sicrhau bod canfyddiadau yn cael eu rhoi ar waith.
Ym mis Hydref 2025, lansiodd Prifysgolion Cymru gyllid newydd yn canolbwyntio ar gynyddu ymddiriedaeth y cyhoedd, gydag effaith ymarferol wedi'i hymgorffori yn nyluniad y prosiect. Mae heddluoedd Cymru hefyd yn ymgysylltu â chymunedau trwy rwydweithiau plismona sy'n seiliedig ar dystiolaeth.
Beth sydd ei angen ar blismona trwy gydsyniad yn ymarferol
Mae arolygwyr annibynnol a chyrff plismona yn glir bod cydsyniad y cyhoedd yn cael ei sicrhau gan yr hyn y mae pobl yn ei brofi o ddydd i ddydd. Mae HMICFRS yn canfod yn gyson bod ymddiriedaeth yn tyfu pan fydd plismona yn weladwy, yn deg ac yn ymatebol. Maent yn dweud bod swyddogion sy'n cael eu gweld ar droed yn rheolaidd, sy'n trin pobl â pharch, ac sy'n rhoi gwybod i ddioddefwyr am yr hyn sy'n digwydd yn eu hachos yn gwneud gwahaniaeth mesuradwy o ran pa mor ddiogel y mae pobl yn teimlo a pha mor barod ydyn nhw i gydweithredu â'r heddlu.
Mae atebolrwydd yr un mor ganolog. Mae’r Swyddfa Annibynnol ar gyfer Ymddygiad yr Heddlu yn adrodd bod hyder y cyhoedd yn cael ei wanhau nid yn unig gan gamymddwyn ei hun, ond gan ganfyddiadau bod cwynion yn cael eu trin y tu ôl i ddrysau caeedig neu heb ganlyniadau.
Gyda'i gilydd, mae'r canfyddiadau hyn yn awgrymu casgliad syml: nid slogan yw plismona trwy gydsyniad; mae'n gontract cymdeithasol byw y gellir ei adnewyddu neu ei erydu trwy arferion bob dydd. Pan fydd pobl yn gweld swyddogion yn rheolaidd, yn cael eu trin yn deg, yn cael gwybod am achosion, ac yn gwybod bod cwynion yn cael eu trin yn agored, mae hyder yn tyfu ac felly hefyd cydsyniad.
Erthygl gan Sarah Hatherley, Ymchwil y Senedd, Senedd Cymru
Diffeithdir: mynediad at gymorth cyfreithiol troseddol yng Nghymru (Rhan 2)
