Mae’r pwysau sy’n wynebu llywodraeth leol mewn perygl o ddod yn norm, gyda chyllidebau wedi’u gwasgu ers dros ddegawd. Er gwaethaf cynnydd diweddar mewn cyllid craidd, yn ogystal â chynnydd yn y dreth gyngor, mae cyllid llywodraeth leol yn ei chael hi’n anodd ymdopi â’r galw cynyddol am wasanaethau, pwysau chwyddiant a heriau’r gweithlu.
Mae llywodraeth leol yn amcangyfrif ei fod wedi gwneud £3 biliwn o doriadau ac arbedion effeithlonrwydd ers 2009-10. Yn anochel, mae pwysau ariannu wedi arwain at ostyngiad yn y gwasanaethau a ddarperir gan gynghorau, gyda gwasanaethau anstatudol fel llyfrgelloedd a chanolfannau hamdden yn aml yn teimlo’r effaith fwyaf.
Wrth i gynghorau frwydro i gydbwyso’r cyfrifon, gofynnwyd i aelwydydd dalu mwy mewn treth gyngor. Efallai y byddwch chi’n maddau i drigolion am feddwl bob blwyddyn eu bod nhw’n talu mwy am lai.
Cyllid llywodraeth leol: blaenoriaeth ond yn parhau i fod dan bwysau
Mae tua chwarter cyllideb Llywodraeth Cymru ar gyfer gwariant o ddydd i ddydd yn cael ei ddyrannu i lywodraeth leol – dim ond iechyd sy’n derbyn mwy. Mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru (‘CLlLC’) yn amcangyfrif bod grantiau Llywodraeth Cymru (gan gynnwys y Grant Cymorth Refeniw) yn cyfrif am oddeutu 70% o gyfanswm refeniw y cyngor. Mae’r gweddill yn cynnwys trethi annomestig wedi’u hailddosbarthu (ardrethi annomestig, a elwir hefyd yn drethi busnes), y dreth gyngor, ac incwm arall, fel ffioedd parcio.
Dywedodd Llywodraeth flaenorol Cymru yn aml ei bod yn blaenoriaethu cyllid llywodraeth leol. Fodd bynnag, mae’r darlun cyffredinol ar gyfer cyllid cynghorau wedi bod yn anodd. Mae gan Gymru boblogaeth sy’n heneiddio a chymhlethdod cynyddol o ran anghenion defnyddwyr y gwasanaeth. Mae llywodraeth leol hefyd yn profi pwysau ar y gweithlu, megis gyda recriwtio a chadw staff.
Cyn Cyllideb Derfynol Llywodraeth Cymru ar gyfer 2026-27, amcangyfrifodd CLlLC y gallai’r cyllid ychwanegol sydd ei angen i ymdopi â phwysau cyllideb awdurdodau lleol fod yn gyfanswm o £1.6 biliwn dros y tair blynedd nesaf. Dywedodd Archwilydd Cyffredinol Cymru fod rhai cynghorau yn “agos at ddibyn cynaliadwyedd ariannol”. Ym mis Tachwedd 2025, yn ystod y rownd gyllidebol ddiwethaf, awgrymodd fod rhai awdurdodau lleol yn agos at gyhoeddi hysbysiadau adran 114, a elwir yn gyffredin yn gyngor yn mynd yn ‘fethdalwr’.
Mae yna hefyd ansicrwydd sylweddol o ran yr hyn y bydd yn rhaid i Lywodraeth newydd Cymru ei wario, gyda’r rhagolygon presennol yn rhagweld cyllidebau tynn y tu hwnt i 2026.
Mae’n debygol y bydd y ddadl ynghylch faint o gyllid cyhoeddus sy’n cael ei ddyrannu i lywodraeth leol yn parhau, yn ogystal â thrafodaethau ynghylch sut y caiff ei ddosbarthu. Dywed CLlLC fod rhai setiau data sy’n sail i’r fformiwla ariannu wedi dyddio, ac mae’n tynnu sylw at alwadau cynyddol gan gynghorau am “adolygiad trylwyr, annibynnol ac allanol”. Nododd Llywodraeth flaenorol Cymru fod adolygiad o’r data ar y gweill, ond bydd yn dod yn gliriach yn y misoedd nesaf a fydd Llywodraeth newydd Cymru yn dyfalbarhau â hyn, neu’n penderfynu cynnal adolygiad ehangach o’r fformiwla ariannu.
Costau cynyddol mewn gofal cymdeithasol ac ysgolion
Mae addysg a gwasanaethau cymdeithasol yn cyfrif am fwyafrif gwariant llywodraeth leol. Mae CLlLC yn amcangyfrif y bydd ysgolion a gwasanaethau cymdeithasol wrtho’i hun yn cyfrif am tua 60% o’r pwysau ariannol yn 2026-27.
Mae gan awdurdodau lleol ddyletswyddau statudol i ddarparu’r gwasanaethau hyn, a chyda galwadau cynyddol yn y meysydd hyn, ychydig o hyblygrwydd sydd mewn cyllidebau eraill. Dywed CLlLC “roedd gwariant Cynghorau ar wasanaethau ar wahân i addysg a’r gwasanaethau cymdeithasol wedi gostwng mwy na chwarter (wedi’i addasu ar gyfer chwyddiant)” o 2009-10 i 2022-23.
Gan ddefnyddio ffigurau o Drysorlys EF, mae Dadansoddiad Cyllid Cymru Prifysgol Caerdydd yn amcangyfrif, rhwng 2019-20 a 2024-25, bod gwariant adnoddau llywodraeth leol ar addysg wedi cynyddu mewn termau real, o £3.6 biliwn i £4.0 biliwn (tua 12%). O ran diogelwch cymdeithasol (gwasanaethau cymdeithasol yn bennaf), cynyddodd gwariant o £2.7 biliwn i £3.2 biliwn (bron i 19%).
Mae’r galw cynyddol am wasanaethau cymdeithasol i blant, yn enwedig nifer y plant sy’n derbyn gofal gan awdurdodau lleol, yn un enghraifft o’r pwysau cynyddol ar gynghorau. Mae nifer y plant sy’n derbyn gofal gan awdurdodau lleol wedi cynyddu 28% yn ystod y degawd diwethaf, ac mae CLlLC yn rhagweld pwysau ariannol (hynny yw, y bwlch ariannu rhwng yr hyn sy’n rhaid iddyn nhw ei wario nawr a’r hyn maen nhw’n disgwyl gorfod ei wario yn ogystal â hyn yn y blynyddoedd i ddod) o £24 miliwn ar gyfer 2026-27 mewn perthynas â lleoliadau preswyl i blant. Mewn gwasanaethau i oedolion, mae dros £20 miliwn o bwysau amcangyfrifedig mewn gofal preswyl a gofal cartref. Caiff ei amcangyfrif bod cyfanswm y pwysau ar wasanaethau cymdeithasol yn 2026-27 oddeutu £200 miliwn.
Mae gwell integreiddio rhwng iechyd a gofal cymdeithasol yn aml yn cael ei gyflwyno fel ateb hirdymor posibl i gynaliadwyedd y system ofal, rhywbeth y mae Conffederasiwn GIG Cymru wedi galw amdano yn ddiweddar. Fel rhan o’i ofynion i Lywodraeth nesaf Cymru, mae’n dymuno gweld adolygiad cyflym annibynnol i ddatblygu cytundeb hirdymor ar gynaliadwyedd y system gofal cymdeithasol.
Mewn ysgolion, mae’r cronfeydd wrth gefn a gafodd eu cronni yn ystod y pandemig bellach yn lleihau, gyda rhai ysgolion yn llithro i ddiffyg. Dywed CLlLC, ar gyfer 2025-26, roedd pwysau ysgolion yn seiliedig yn bennaf ar y galw am wasanaethau, yn enwedig Anghenion Dysgu Ychwanegol (ADY), gyda phwysau cost ADY o bron i £29 miliwn yn cael ei ragweld ar gyfer 2026-27. Mae cyflogau hefyd yn ffactor arwyddocaol i ysgolion (fel y bu mewn gwasanaethau cyngor eraill), gyda’r rhan fwyaf o’r pwysau disgwyliedig yn 2026-27 yn dod o chwyddiant cyflog. Caiff ei amcangyfrif bod y pwysau cyffredinol mewn ysgolion tua £137 miliwn yn 2026-27.
Y dreth gyngor: codiadau, ailbrisio, diwygio?
Er bod cyfran sylweddol o gyllid awdurdodau lleol yn dod yn uniongyrchol gan Lywodraeth Cymru, mae cynghorau hefyd yn codi incwm drwy’r dreth gyngor i gefnogi darparu gwasanaethau lleol. Mae biliau’r dreth gyngor band D cyfartalog wedi bod yn codi ar gyfradd gyflymach yng Nghymru nag mewn mannau eraill. Mae academyddion o Brifysgol Caerdydd yn amcangyfrif bod refeniw y dreth gyngor yng Nghymru yn 2025-26 £440 miliwn yn uwch nag y byddai pe bai wedi cynyddu yn unol â Lloegr ers 2010-11, a £750 miliwn yn uwch nag yr Alban.
Roedd cynnydd lefel band D cynghorau Cymru gyfan yn 2025-26 yn 7.1%, gyda rhai awdurdodau lleol yn codi’r dreth gyngor mwy na 9%. Mae’r cynnydd yn is yn 2026-27, sef 4.8%, gyda chynnydd yn amrywio rhwng 3.6% a 6.5%.
Mae fframwaith y Dreth Gyngor wedi bod ar waith ers 1993. Fodd bynnag, mae tystiolaeth yn dangos bod aelwydydd sy’n byw mewn bandiau is yn talu cyfran uwch o werth eu tŷ yn y dreth gyngor na’r rhai sy’n byw mewn bandiau eiddo uwch. Ers ailbrisio 2005, bu newidiadau sylweddol, ac amrywiol, hefyd ym mhrisiau tai newidiadau sylweddol, sy’n golygu nad yw beth mae rhai’n ei dalu o bosibl yn adlewyrchu’r amgylchiadau presennol.
Roedd Llywodraeth flaenorol Cymru wedi cymryd camau i ddiwygio’r dreth gyngor, a oedd hefyd yn ymddangos fel rhan o’r cytundeb cydweithio gyda Phlaid Cymru. Ymhlith pethau eraill, roedd Deddf Cyllid Llywodraeth Leol (Cymru) 2024 yn cychwyn ailbrisiad llawn o bob cartref yng Nghymru yn 2028 - tair blynedd yn hwyrach na’r bwriad gwreiddiol. Fodd bynnag, cyfrifoldeb Llywodraeth newydd Cymru fydd rhoi hyn ar waith, os bydd yn dewis gwneud hynny.
Efallai na fydd difidendau digidol yn syml
Er nad yw trawsnewid ac arloesi yn newydd i awdurdodau lleol, mae rhai wedi cwestiynu ymarferoldeb cyflawni effeithlonrwydd pellach yn wyneb pwysau parhaus. Felly, i ble arall y gallai cynghorau droi?
Mae atebion digidol a deallusrwydd artiffisial yn aml yn cael eu crybwyll fel cyfleoedd i ddarparu gwasanaethau cynaliadwy sy’n canolbwyntio ar bobl, ochr yn ochr ag arbedion cost. Mae Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru yn amlinellu sut y gall defnydd effeithiol o ddata ac offer digidol lywio’r gwaith o wneud penderfyniadau a symud adnoddau tuag at atal.
Mae cynghorau wedi buddsoddi yn y maes hwn yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ond mae eu sefyllfa ariannol heriol yn gwneud buddsoddiad tymor hwy mewn atebion digidol yn fwy anodd i’w gyfiawnhau. Ochr yn ochr â hyn, mae Archwilydd Cyffredinol Cymru yn rhybuddio bod angen mynd i’r afael â blociau adeiladu sylfaenol seilwaith technolegol y sector cyhoeddus, gyda llawer o sefydliadau’n gweithredu o safbwynt eithaf hen ffasiwn. Mae CLlLC wedi galw ar i Lywodraeth newydd Cymru ymrwymo i weithredu a darparu adnoddau llawn ar gyfer y Strategaeth Ddigidol i Gymru.
Delio â phroblemau neu gynllunio ymlaen llaw
Dywed CLlLC “Heb gyllid cynaliadwy, hirdymor, ni all cynghorau symud o ddelio â phroblemau i’r blaengynllunio mae ein trigolion yn ei haeddu”. Yn 2024, dadleuodd yr Archwilydd Cyffredinol “ni allwn ddibynnu ar y ffordd y bu pethau’n cael eu gwneud yn y gorffennol i ddiogelu ein gwasanaethau cyhoeddus at y dyfodol, a phe baem yn dechrau â dalen wag, byddem yn annhebygol o ddylunio pethau fel y maent”. Heb newid sylweddol mewn cyllid na dull gweithredu, mae’n debygol y bydd y straen presennol ar gynghorau yn parhau.
Erthygl gan Osian Bowyer ac Owen Holzinger, Ymchwil y Senedd, Senedd Cymru
