Ôl-groniad Llys y Goron: Argyfwng Lloegr neu broblem rhannu awdurdodaeth?

Mae ôl-groniad Llys y Goron wedi cyrraedd y lefelau uchaf erioed, gyda degau o filoedd o achosion yn aros am dreial, dedfrydu, neu benderfyniad barnwrol arall. Erbyn diwedd mis Rhagfyr 2024, roedd tua 74,200 o achosion yn weddill — y nifer uchaf a gofnodwyd ar y pryd. Yna, parhaodd y llwyth achosion i godi’n sydyn drwy gydol 2025.

Mae data swyddogol y Weinyddiaeth Gyfiawnder yn dangos 76,597 o achosion ar agor ym mis Mawrth 2025, gan gynyddu i 78,096 ym mis Mehefin, a chyrraedd 79,619 erbyn mis Medi 2025. Y llynedd, tyfodd yr ôl-groniad 6,770 o achosion, gan fynd â hwy i bron i 80,000 — mwy na dwbl y lefelau cyn y pandemig.

Fodd bynnag, mae’r ffigurau hyn yn cynrychioli Cymru a Lloegr gyda’i gilydd. Mae Llys y Goron yn gweithredu fel un awdurdodaeth, heb ei datganoli, sy’n golygu bod penderfyniadau polisi, adnoddau ac adroddiadau ystadegol yn cael eu rhannu. Nid yw data swyddogol ynghylch ôl-groniad sy’n benodol i Gymru yn cael eu cyhoeddi’n rheolaidd, gan ei gwneud yn anodd penderfynu sut y mae pwysau’n wahanol yng Nghymru. Serch hynny, mae’r data sydd ar gael yn rhoi rhywfaint o le i asesu sefyllfa Cymru.

Maint yr ôl-groniad

Roedd adroddiad gan Bwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus Senedd y DU yn 2025 yn edrych ar ôl-groniad y system gyfan ac ni wnaeth unrhyw wahaniaeth gan awgrymu bod Cymru’n gweld effaith wahanol. Daeth i’r casgliad nad oedd y Weinyddiaeth Gyfiawnder wedi bod yn barod am y galw cynyddol, gan rybuddio mai dim ond rhywfaint o newid yr oedd yr adran yn  system a oedd dan straen difrifol.

Roedd modelau’r Weinyddiaeth Gyfiawnder a gyhoeddwyd ym mis Gorffennaf 2025 yn rhagamcanu, heb newidiadau strwythurol, y gallai’r ôl-groniad ar gyfer Cymru a Lloegr fod yn fwy na 104,000 o achosion erbyn 2029.

Fodd bynnag, y mis diwethaf, gwnaeth y Farwnes Carr, yr Arglwyddes Brif Ustus, sydd hefyd yn gwasanaethu fel Pennaeth Barnwriaeth Cymru a Lloegr a Llywydd Llysoedd Cymru a Lloegr, ddweud wrth y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad yn y Senedd fod Cymru’n perfformio’n gryf yn Llys y Goron. Dywedodd fod amseroedd aros yn sylweddol fyrrach yng Nghymru — cyfartaledd o 15.9 wythnos o’r adeg pan ddaw’r achos i law nes y prif wrandawiad cyntaf, o’i gymharu â 24.2 wythnos ledled Cymru a Lloegr. Nododd hefyd fod cyfanswm ôl-groniad Llys y Goron yng Nghymru yn llai nag un llys mawr yn Llundain, sef Snaresbrook Crown Court. Ar y cyfan, dywedodd fod sefyllfa Llys y Goron yng Nghymru yn gymharol gadarnhaol.

Beth mae data ar lefel llys yn ei ddangos ar gyfer Cymru

Er nad oes gan Gymru gyfres ystadegol bwrpasol, mae rhai ffigurau ar lefel llys ar gael. Nododd data Rhyddid Gwybodaeth a gasglwyd gan Dr Robert Jones (Prifysgol Caerdydd) fod tua 2,663 o achosion yn weddill yn Llys y Goron yng Nghymru ar ddiwedd 2024, sydd ychydig yn uwch na’r flwyddyn flaenorol. 

Mae’r ffigurau hyn yn dangos llwythi achosion cynyddol neu barhaus uchel ar draws llysoedd Cymru, sy’n olrhain yn fras y cynnydd cyffredinol o 10% flwyddyn ar ôl blwyddyn ledled Cymru a Lloegr. Y rheswm dros y niferoedd absoliwt is yn llwythi achosion Llys y Goron Cymru yw’r nifer llai o ganolfannau yng Nghymru, yn hytrach na llai o straen gweithredol.

Pwysau’r system gyfan

Mae cyrff proffesiynol, gan gynnwys Cymdeithas y Gyfraith, y Sefydliad Astudiaethau Cyllid a Sefydliad y Llywodraeth, yn tynnu sylw at bwysau strwythurol cyffredin ledled Cymru a Lloegr:

• Diffyg adnoddau a diwrnodau eistedd cyfyngedig.
• Prinder barnwyr, bargyfreithwyr, a staff y llys.
• Achosion mwy cymhleth, yn enwedig troseddau rhywiol ac achosion sy’n ymwneud â thystiolaeth ddigidol helaeth.
• Aneffeithlonrwydd gweinyddol, gan gynnwys ffeiliau achos anghyflawn.

Problemau strwythurol hirsefydlog yng Nghymru

Mae’r Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru (Comisiwn Thomas, 2019) yn parhau i fod yn ffynhonnell allweddol ar gyfer deall seilwaith cyfiawnder Cymru. Er eu bod yn ymwneud â’r cyfnod cyn uchafbwynt yr ôl-groniad presennol, ac yn cwmpasu’r system llysoedd ehangach, mae ei ganfyddiadau yn parhau i fod yn berthnasol:

• Mynediad at Lysoedd a Chau Llysoedd: er 2010, mae o leiaf 27 o lysoedd wedi cau yng Nghymru, gan greu pellteroedd teithio hirach a lleihau mynediad iar gyfer llawer o gymunedau. Daeth y Comisiwn i’r casgliad bod gweddill y canolfannau llys yn wynebu straen ychwanegol o ganlyniad.
• Achosion Cymreig yn cael eu clywed y tu allan i Gymru: tynnodd y Comisiwn sylw at arferion rhestru anghyson, gydag achosion sy’n ymwneud â chyrff cyhoeddus Cymru weithiau’n cael eu clywed yn Lloegr, gan godi pryderon am gydlyniant a hygyrchedd. Ym mis Chwefror 2026, pwysleisiodd y Farwnes Carr bwysigrwydd achosion Cymreig yn cael eu clywed gan farnwr sy’n deall y cyd-destun Cymreig.
• Ystad y Llys: canfu’r Comisiwn fod nifer o adeiladau llysoedd Cymru wedi dyddio a nododd angen brys am gyfleusterau newydd, gan gynnwys adeilad newydd ar gyfer Llys y Goron Caerdydd a gwelliannau i sawl safle arall. Nododd hefyd ardal ddaearyddol fawr yng Nghymru heb unrhyw ddarpariaeth llys o gwbl. Pan gyfarfu ag Aelodau o’r Senedd fis diwethaf, pwysleisiodd y Farwnes Carr ei phryder penodol am gyflwr ystad llysoedd Cymru, gan nodi mai amcangyfrif ôl-groniad Cymru a Lloegr ar gyfer gwaith cynnal a chadw yw tua £1.3 biliwn.
• Cymhlethdod Llywodraethu: mae Cymru’n gweithredu o fewn cymysgedd o gyfrifoldebau datganoledig a chyfrifoldebau a gedwir yn ôl. Er bod plismona, cyfraith droseddol, llysoedd a charchardai yn parhau i fod yn feysydd a gedwir yn ôl, mae llawer o wasanaethau cysylltiedig—megis iechyd meddwl, tai a chymorth cam-drin domestig—wedi’u datganoli. Dadleuodd y Comisiwn fod cymhlethdod o’r fath yn ei gwneud yn anoddach cyflawni polisi cyfiawnder cydgysylltiedig.

Cynigion diwygio Llywodraeth y DU

Yn dilyn adolygiad Syr Brian Leveson yn 2025, mae Llywodraeth y DU yn ystyried mesurau a fwriedir ar gyfer lleddfu’r ôl-groniad gan gynnwys:

• cyfyngu ar dreialon rheithgor ar gyfer rhai troseddau.
• creu haen newydd Llys y Goron dan arweiniad barnwyr (ehangu treialon barnwr yn unig).
• dargyfeirio achosion ychwanegol i lysoedd ynadon.

Fodd bynnag, mae dadansoddiad annibynnol yn awgrymu y gall yr opsiynau hyn gael effaith gyfyngedig. Mae Sefydliad y Llywodraeth yn amcangyfrif y byddai treialon barnwr yn unig a diwygiadau cysylltiedig yn lleihau cyfanswm amser Llys y Goron tua 7-10% yn unig, na fyddai’n gwrthbwyso’r twf a welwyd yn ystod y blynyddoedd diwethaf.

Yn ôl adroddiadau yn y cyfryngau, mae Llysoedd y Goron mewn canolfannau mawr yn Lloegr yn rhestru treialon sawl blwyddyn ymlaen llaw, gyda rhai achosion yn Llundain bellach wedi’u trefnu ar gyfer 2029. Mae hyn yn awgrymu y gall rhai diwygiadau fod wedi datblygu i raddau helaeth mewn ymateb i bwysau sylweddol mewn canolfannau mawr yn Lloegr, yn benodol Llundain a Manceinion.

Dywedodd y Farwnes Carr, yr Arglwyddes Brif Ustus, wrth Aelodau o’r Senedd fod Cymru’n gwaredu mwy o achosion Llys y Goron nag y mae’n eu cael, sy’n dangos perfformiad cryf a chyfradd brosesu gref. Mae hyn yn awgrymu bod Llysoedd y Goron yng Nghymru yn clirio achosion yn gyflymach nag y mae rhai newydd yn dod i mewn — mae’r ôl-groniad yn mynd i lawr, nid i fyny.

Ar 24 Chwefror 2026, gwnaeth David Lammy AS, Dirprwy Brif Weinidog y DU, roi rhagor o fanylion ynghylch rhaglen diwygio cyfiawnder Llywodraeth y DU, gan gynnwys cyflwyno Fframwaith Rhestru Cenedlaethol, mwy o ddefnydd o ddeallusrwydd artiffisial, a llysoedd ‘Blitz’ ym mhrif ganolfannau Lloegr. Mae’r mesurau hyn yn adeiladu ar argymhellion Adolygiad Leveson a’r bwriad yw lleihau oedi.

Y Goblygiadau i Gymru

Mae cymhwyso rhai o’r diwygiadau arfaethedig i Gymru yn codi sawl ystyriaeth benodol.

Data cyfyngedig sy’n benodol i Gymru

Heb adroddiadau ystadegol pwrpasol i Gymru, ni all llunwyr polisi asesu pwysau lleol yn llawn na modelu sut y byddai diwygiadau arfaethedig, fel cyfyngiadau ar dreialon rheithgor, yn gweithredu mewn lleoliadau yng Nghymru.

Capasiti ynadon Cymru

Mae llawer o gynigion diwygio yn cymryd yn ganiataol y gall llysoedd ynadon gymryd achosion ychwanegol. Fodd bynnag, mae gan Gymru lai o ynadon ac mae’n parhau i wynebu heriau recriwtio a chadw. Canfu ymchwil gan Dr Robert Jones fod 11,850 o achosion yn weddill yn llysoedd ynadon Cymru yn 2024, gan godi cwestiynau ynghylch a allent ddarparu ar gyfer rhagor o gynnydd mewn llwyth gwaith.

Cymesuredd diwygiadau

Mae ffigurau ar lefel llys yn dangos bod Llysoedd y Goron Cymru yn cyfrif am gyfran fach o ôl-groniad cyffredinol Llys y Goron. Felly, nid yw Cymru’n cyfrannu llawer at y twf mewn ôl-groniad cyffredinol. Mae hyn yn codi cwestiynau ynghylch a fyddai diwygiadau ar gyfer y system gyfan, yn benodol y rhai sy’n ymwneud â threialon rheithgor, yn mynd i’r afael â’r problemau penodol sy’n wynebu llysoedd Cymru.

Anghenion gweithredol yng Nghymru

Mae llawer o broblemau a nodwyd ar gyfer Cymru yn ymwneud â seilwaith, staffio, systemau digidol, a mynediad - meysydd y nododd Cymdeithas y Gyfraith eu bod yn gofyn am fuddsoddiad sylweddol. Mae’r canfyddiadau’n awgrymu y gellid mynd i’r afael â’r problemau hyn drwy wella’r ffordd y gweithredir llysoedd, a all sicrhau manteision mwy uniongyrchol i lysoedd Cymru na diwygiadau sy’n canolbwyntio ar newid fformatau treialon yn unig.

Problem a rennir ond nad yw’n unffurf

Mae’n amlwg bod ôl-groniad Llys y Goron yn her a rennir ledled Cymru a Lloegr. Mae llysoedd Cymru yn dangos cynnydd mewn llwythi achosion sy’n adlewyrchu tueddiadau cyffredinol. Fodd bynnag, mae’n parhau i fod yn ansicr a yw cyfyngiadau ar dreialon rheithgor neu ddiwygiadau tebyg yn addas i Gymru heb fodelau penodol i Gymru.

Yn gyffredinol, mae’r dystiolaeth yn awgrymu bod Cymru’n rhannu canlyniadau system gyfiawnder heb y data na’r offer sydd eu hangen i asesu a dylunio atebion wedi’u teilwra i’w hamgylchiadau ei hun.

Erthygl gan Sarah Hatherley, Ymchwil y Senedd, Senedd Cymru