Mae Cymru wedi pleidleisio. Mae'r pleidleisiau wedi cael eu cyfrif. Mae gennym 96 o Aelodau Senedd newydd. Felly, beth sy’n digwydd nawr?
Dros yr ychydig ddyddiau diwethaf, mae Aelodau wedi teithio i'r Senedd i dyngu llwon neu wneud cadarnhad i'r Brenin.
Mae'n ofynnol i'r Senedd a'i Aelodau fodloni terfynau amser cyfreithiol penodedig yn y dyddiau cynnar ar ôl yr etholiad. Mae'r rhain wedi'u nodi gan Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 a Rheolau Sefydlog y Senedd. Mae'r erthygl hon yn esbonio mwy am y camau cynnar gofynnol hyn.
Ethol Llywydd newydd
Bydd y Senedd yn cynnal ei chyfarfod cyntaf ar 12 Mai 2026.
Yn ystod y cyfarfod cyntaf hwnnw, bydd yn rhaid i'r Senedd ethol Llywydd a Dirprwy Lywydd (Rheol Sefydlog 6.1).
Bydd Elin Jones AS yn aros yn ei swydd nes i’r Senedd ethol Llywydd newydd. Bydd hi'n penderfynu ar ddyddiad ac amser y cyfarfod cyntaf ar ôl ymgynghori â'r grwpiau gwleidyddol newydd. Os nad yw'r Llywydd yn fodlon neu'n gallu gweithredu, Clerc y Senedd fydd yn penderfynu yn lle hynny.
Gan fod Elin Jones AS wedi nodi nad yw hi am geisio cael ei hail-ethol yn Llywydd, bydd hi'n gallu cadeirio'r cyfarfod.
Bydd yr etholiad ar gyfer y Llywydd newydd yn bwrw ymlaen fel a ganlyn:
Mae Cadeirydd y cyfarfod yn cyhoeddi'r canlyniad, ac mae'r Llywydd newydd yn cymryd eu lle. Yna byddant yn cadeirio am weddill y cyfarfod.
Ethol Dirprwy Lywydd
Mae ethol Dirprwy Lywydd yn digwydd yn syth ar ôl ethol y Llywydd. Mae'r broses yr un fath ag ar gyfer ethol y Llywydd.
Oni bai bod dwy ran o dair o’r Aelodau’n pleidleisio i’w ddatgymhwyso, ni all Aelodau’r Senedd ethol Llywydd a Dirprwy Lywydd sy’n perthyn i:
- yr un grŵp gwleidyddol;
- gwahanol grwpiau gwleidyddol sydd ill dau yn rhan o Lywodraeth Cymru; neu
- wahanol grwpiau gwleidyddol nad yw'r ddau ohonynt yn rhan o Lywodraeth Cymru.
Gall y Senedd, ar unrhyw adeg, ethol ail Ddirprwy Lywydd. Mae hyn i helpu gyda'r galwadau cynyddol ar y Llywydd a'r Dirprwy Lywydd y gallai fod yn sgil Senedd fwy. Rhaid i'r Llywydd ymgynghori â'r Pwyllgor Busnes ar gynnig i enwebu ail Ddirprwy Lywydd ac mae Rheolau Sefydlog y Senedd yn nodi'r rheolau ar gyfer eu hethol.
Enwebu’r Prif Weinidog
Y swydd sydd mwyaf pwysig ar ôl hynny yw enwebu Prif Weinidog.
Rhaid i'r Senedd enwebu Prif Weinidog newydd erbyn 3 Mehefin 2026. Os na fydd, bydd etholiad Senedd arall yn cael ei sbarduno.
Mae'r Prif Weinidog a Gweinidogion Cymru presennol yn aros yn eu swyddi nes enwebir Prif Weinidog newydd.
Mewn Cyfarfod Llawn, bydd y Llywydd yn gwahodd enwebiadau ar gyfer Prif Weinidog. Gall unrhyw Aelod o'r Senedd enwebu Aelod arall i fod yn Brif Weinidog. Mae'r broses yn dilyn y drefn a ganlyn:
Os cyflwynir mwy nag un Aelod, bydd y Llywydd yn cynnal galwad gofrestr o’r holl Aelodau (ac eithrio’r Llywydd a’r Dirprwy Lywydd) yn nhrefn yr wyddor.
Os bydd dau ymgeisydd yn cael eu cyflwyno, yr un sy'n derbyn y mwyaf o bleidleisiau fydd yr enwebai. Os bydd y bleidlais yn gyfartal, rhaid cynnal pleidlais arall, ond nid oes rhaid i hyn ddigwydd ar unwaith. Digwyddodd hyn unwaith o'r blaen ym mis Mai 2016 pan oedd y pleidleisiau dros Carwyn Jones a Leanne Wood yn gyfartal ar 29 pleidlais yr un.
Os cyflwynir mwy na dau ymgeisydd ac nad oes neb yn derbyn mwy o bleidleisiau na chyfanswm y nifer a fwriwyd ar gyfer yr holl ymgeiswyr eraill, caiff yr ymgeisydd gyda'r lleiaf o bleidleisiau ei eithrio. Cynhelir rhagor o bleidleisiau nes i un ymgeisydd gael mwy o bleidleisiau na chyfanswm nifer y pleidleisiau a fwriwyd ar gyfer yr holl ymgeiswyr eraill.
Unwaith y bydd y Senedd wedi gwneud enwebiad, bydd y Llywydd yn argymell i'r Brenin eu bod yn cael eu penodi'n Brif Weinidog Cymru.
Unwaith y bydd y penodiad hwn wedi'i wneud, bydd y Prif Weinidog newydd yn dechrau ffurfio eu Cabinet newydd. Gallant benodi hyd at 17 o Weinidogion a Dirprwy Weinidogion, yn ogystal ag argymell rhywun i'w benodi'n Gwnsler Cyffredinol (prif gynghorydd cyfreithiol y llywodraeth) yn amodol ar gymeradwyaeth y Senedd.
Y Pwyllgor Busnes
Bydd y Prif Weinidog newydd yn penodi Aelod i wasanaethu fel y Gweinidog dros fusnes y llywodraeth (cyfeirir atynt fel arfer fel y Trefnydd).
Unwaith y bydd y Gweinidog hwn mewn lle, rhaid iddynt gyflwyno cynnig i benodi Aelodau i Bwyllgor Busnes y Senedd. Rhaid i'r aelodaeth gynnwys y Llywydd ac un Aelod a enwebir gan bob grŵp gwleidyddol a gynrychiolir yn y Senedd.
Y Pwyllgor Busnes sy'n gyfrifol am drefnu busnes y Senedd, gan gynnwys penderfynu faint o Gyfarfodydd Llawn fydd mewn wythnos a phryd y byddant yn cael eu cynnal, cynnig cylchoedd gwaith ac enwau pwyllgorau, dyddiadau ac amseroedd ar gyfer cyfarfodydd pwyllgor, a thoriadau. Mae sefydlu'r Pwyllgor Busnes yn garreg filltir allweddol tuag at ailddechrau busnes arferol y Senedd.
Comisiynwyr y Senedd Newydd
Cyn gynted ag y bo'n rhesymol ymarferol ar ôl etholiad y Senedd, rhaid i'r Senedd ystyried cynnig a gyflwynir gan y Pwyllgor Busnes, yn cynnig enwau'r pedwar Aelod i'w penodi i Gomisiwn y Senedd.
Comisiwn y Senedd sy'n gyfrifol am ddarparu eiddo (e.e., swyddfeydd), staff a gwasanaethau sydd eu hangen i alluogi'r Senedd i weithredu. Mae Aelodau a benodir i'r Comisiwn yn gweithredu fel "bwrdd llywodraethu" y Senedd. Mae cyfrifoldebau'n cynnwys gosod amcanion strategol y sefydliad a helpu i'w rhoi ar waith, goruchwylio cyflawniad yr amcanion hynny, ac adrodd a bod yn atebol i Aelodau Senedd eraill am y gwasanaethau y maent yn eu goruchwylio.
Sefydlu pwyllgorau newydd
Un o'r tasgau allweddol nesaf i'r Pwyllgor Busnes fydd cynnig sefydlu pwyllgorau newydd.
Mae yna rai pwyllgorau y mae'n rhaid eu sefydlu. Mae'r rhain yn cynnwys, er enghraifft, pwyllgor cyfrifon cyhoeddus, pwyllgor safonau ymddygiad a phwyllgor (neu bwyllgorau) i ystyried yr holl offerynnau statudol a osodir gerbron y Senedd.
Rhaid i gylchoedd gwaith y pwyllgorau gwmpasu pob maes o lywodraeth a chyfrifoldeb cyrff cyhoeddus cysylltiedig, a phob mater sy'n ymwneud â chymhwysedd deddfwriaethol y Senedd a swyddogaethau Gweinidogion Cymru a'r Cwnsler Cyffredinol.
Efallai gwelir pwyllgorau penodol eraill yn cael eu sefydlu yn y Seithfed Senedd. Mae’r ddeddfwriaeth a ddiwygiodd y Senedd yn cynnwys gofyniad i'r Llywydd gyflwyno cynnig i sefydlu pwyllgor i adolygu trefniadau etholiadol newydd y Senedd. Os caiff ei sefydlu, bydd yn rhaid i'r pwyllgor adrodd o fewn blwyddyn i gyfarfod cyntaf y Senedd newydd. Mae'r Ddeddf hefyd yn cynnwys gofyniad tebyg i gyflwyno cynnig i sefydlu pwyllgor i edrych ar rannu swyddi ar gyfer rhai deiliaid swyddi.
Yn dilyn pasio Deddf Senedd Cymru (Atebolrwydd Aelodau ac Etholiadau) 2026, rhaid i'r Llywydd hefyd gyflwyno cynnig yn cynnig bod pwyllgor newydd neu bwyllgor presennol yn ystyried sut y dylai cod ymddygiad ar gyfer Aelodau fod yn berthnasol i'w hymddygiad yn ystod eu hamser fel ymgeisydd mewn etholiad Senedd.
Gallai sefydlu pwyllgorau gymryd peth amser; ar ôl etholiad 2021, cytunodd y Senedd ar enwau a chylchoedd gwaith y rhan fwyaf o'r pwyllgorau ar 23 Mehefin 2021. Cytunwyd aelodaeth y rhan fwyaf o bwyllgorau ar 7 Gorffennaf 2021.
Gallwch ddilyn y trafodion yn fyw ar Senedd.tv.
Mae'r canllaw hwn yn darparu rhagor o wybodaeth am fusnes cynnar.
Erthygl gan Adam Cooke a Josh Hayman, Ymchwil y Senedd, Senedd Cymru
