Daeth y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol i'r casgliad ym mis Tachwedd 2025 fod gwasanaethau offthalmoleg yng Nghymru o dan bwysau cynyddol, a bod oedi yn rhoi cleifion mewn perygl o golli golwg y gellir ei osgoi.
Dim ond 2 ymhlith 17 o argymhellion y Pwyllgor a dderbyniwyd yn llawn gan Lywodraeth Cymru. Er bod ei hymateb yn tynnu sylw at ddiwygiadau parhaus, mae'n gohirio sawl penderfyniad allweddol ac yn cynnig ychydig o gamau gweithredu tymor byr. O ganlyniad, mae'r Pwyllgor wedi cymryd y cam anarferol o ofyn am bapur atodol. Mae'n ceisio gwell esboniadau am absenoldeb mesurau uniongyrchol cyn trefniadau llywodraethu newydd, am ddiffyg cynlluniau dros dro i fynd rhagddo gyda chynnal cynnydd ystadau ac offer, ac am hepgor ymatebion uniongyrchol i argymhellion y gweithlu.
Mae'r erthygl hon yn trafod pam y gellid ystyried bod dull Llywodraeth Cymru yn anwybyddu risgiau tymor byr brys, er gwaethaf ei phwyslais cryf ar weledigaeth hirdymor (gweler ein herthygl flaenorol, Colli Golwg: Pam mae angen sylw brys ar ofal llygaid yng Nghymru).
Y brys
Pwysleisiodd y Pwyllgor fod offthalmoleg ymhlith arbenigeddau GIG Cymru sydd dan y pwysau mwyaf, a bod oedi eisoes yn arwain at niwed. Erbyn diwedd mis Rhagfyr 2025, roedd mwy na 78,000 o gleifion yn y categori risg clinigol uchaf yn aros y tu hwnt i'r amserlenni a argymhellir – tua hanner yr holl lwybrau risg uchel – gan adael pobl â chyflyrau sy'n sensitif i amser fel glawcoma a dirywiad macwlaidd mewn mwy o berygl o golli golwg na ellir ei wrthdroi.
Mae'r galw yn parhau i gynyddu. Mae Coleg Brenhinol yr Offthalmolegwyr yn rhagweld cynnydd o 16% mewn achosion glawcoma a chynnydd o 23% mewn dirywiad macwlaidd difrifol dros y degawd nesaf. Amcangyfrifir bod 110,000 o bobl yng Nghymru eisoes yn byw gyda cholli golwg, gyda disgwyl i'r niferoedd dyfu.
|
Pa ddata mae Llywodraeth Cymru yn ei gyhoeddi ar ofal llygaid? Mae Llywodraeth Cymru yn cyhoeddi “ystadegau gofal llygaid” blynyddol, ar gyfer gwasanaethau sylfaenol (optometreg yn y gymuned) ac eilaidd (gofal y llygaid mewn ysbytai), yn ogystal â data gan Sgrinio Llygaid Diabetig Cymru. Mae'r rhain yn rhoi trosolwg o sut mae gwasanaethau gofal llygaid yn cael eu darparu a sut mae'r galw'n newid. Mae data misol "Mesurau gofal llygaid ar gyfer cleifion allanol y GIG" yn dangos nifer y cleifion offthalmoleg newydd a dilynol sy'n aros o fewn eu dyddiad targed neu o fewn 25% y tu hwnt iddo. Mae cleifion sy'n aros y tu hwnt i’w dyddiad targed am driniaeth yn cael eu categoreiddio fel rhai sydd mewn perygl o niwed na ellir ei wrthdroi neu o ganlyniadau andwyol sylweddol (Ffactor Risg Iechyd R1). |
Mae offthalmoleg yn parhau i fod ymhlith yr arbenigeddau prysuraf ar gyfer cleifion allanol, gyda thua 108,000 o gleifion agored yn 2024–25 — mwy na dwywaith y lefelau cyn y pandemig. Ym mis Awst 2025, roedd 29,392 o lwybrau cleifion offthalmoleg wedi bod yn aros dros flwyddyn am driniaeth.
Mae cleifion ac elusennau wedi disgrifio’r effaith bersonol hyn yn glir: llai o annibyniaeth, anawsterau cynnal cyflogaeth, gorbryder dwys, ac mewn rhai achosion, colli golwg yn barhaol cyn y gellid darparu triniaeth.
Wrth ystyried y cyd-destun hwn, fe wnaeth 17 o argymhellion gan y Pwyllgor ganolbwyntio nid yn unig ar drawsnewid tymor hir ond hefyd ar gamau gweithredu uniongyrchol i gynyddu capasiti, cryfhau llywodraethu, a gwella tryloywder. Cafodd y dull hwn ei groesawu gan sefydliadau yn gynnwys RNIB Cymru, a ailadroddodd fod oedi eisoes yn achosi colli golwg y gellir ei osgoi.
Beth mae Llywodraeth Cymru wedi’i wneud hyd yma?
Mae'n bwysig cydnabod y mesurau sylweddol sydd eisoes mewn lle. Fe wnaeth Llywodraeth Cymru gymeradwyo Strategaeth Glinigol Genedlaethol newydd ar gyfer Offthalmoleg, yn seiliedig ar ddiwygiadau sefydliadol, rhwydweithiau clinigol, ailgynllunio llwybrau gofal, a modelau cynaliadwy sy'n gallu diwallu'r galw cynyddol a lleihau risg. Fe wnaeth hefyd gynnull uwchgynhadledd weinidogolgenedlaethol ym mis Hydref 2024 a chyfarwyddo byrddau iechyd i flaenoriaethu cleifion sydd â'r risg glinigol uchaf.
Mae cynnydd wedi bod yn y cyllid ar gyfer gofal llygaid sylfaenol gan gynnwys cynnydd o £3.9 miliwn yn 2024–25 i estyn gwasanaethau yn y gymuned a helpu i leddfu’r pwysau ar ysbytai. Mae ffigurau Llywodraeth Cymru yn dangos bod disgwyl tua 30,000 o apwyntiadau ychwanegol yn y gymuned erbyn mis Mawrth 2026.
Mae llawdriniaethau cataract, sy'n cyfrif am tua 50% o’r holl restrau aros offthalmoleg mewn rhannau o Gymru, yn cael blaenoriaeth, gyda sylw ehangach o fewn y rhaglen adfer gofal a gynlluniwyd, ac mae pecyn ar gyfer 2025–26 â’r nod o gyflwyno 20,000 o weithdrefnau llawfeddygol ychwanegol. Ar lefel ranbarthol, mae’r model cataract cyfaint uchel yn Ne-ddwyrain Cymru wedi cyflawni cynnydd mesuradwy, gan gynnwys rhannu rhestr aros, prosesau archebu cyflymach, ac erbyn mis Mawrth 2025, cafwyd gwared ar arosiadau dros 104 wythnos ym myrddau iechyd Caerdydd, Aneurin Bevan a Chwm Taf Morgannwg.
Er bod y mesurau hyn yn cael eu croesawu, nododd y Pwyllgor nad yw’r mesurau eto wedi arwain at ostyngiadau clir mewn tagfeydd ysbytai neu yn y niwed sy'n gysylltiedig ag oedi, yn enwedig i gleifion risg uchel. Mae hefyd wedi ceisio mwy o eglurder ar sut mae ymateb ffurfiol Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â'r bwlch sy’n bodoli rhwng diwygio tymor hir a'r anghenion uniongyrchol a nodwyd yn ei adroddiad, gan ofyn am bapur atodol at y diben hwn.
Mae Coleg Brenhinol yr Offthalmolegwyr hefyd wedi tynnu sylw at y ffaith y gallai cynnydd mewn cynhyrchiant o ran cataractau ond roi darlun rhannol o adferiad, gan fod y risgiau clinigol mwyaf yn codi mewn triniaethau mwy cymhleth yn yr ysbyty.
Ymateb Llywodraeth Cymru
Gweithredu tymor byr cyfyngedig er gwaethaf risg amser-critigol
Er bod Llywodraeth Cymru yn cydnabod difrifoldeb y pwysau presennol, mae ei hymateb yn canolbwyntio'n bennaf ar lywodraethu tymor hir a thrawsnewid cenedlaethol. Efallai bod y rhain yn gwella gwasanaethau dros amser, ond nid yw'r ymateb yn nodi mesurau tymor byr pendant i amddiffyn cleifion sydd eisoes yn aros y tu hwnt i amserlenni sy'n ddiogel yn glinigol.
Gohirio penderfyniadau allweddol tan dymor nesaf y Senedd
Gydag etholiad y Senedd wedi'i drefnu ar gyfer mis Mai, mae sawl penderfyniad allweddol wedi'u gohirio. Er enghraifft, mae Llywodraeth Cymru wedi dewis peidio â sefydlu'r bwrdd goruchwylio a argymhellwyd cyn yr etholiad, gan ohirio penderfyniadau strwythurol yn lle hynny tan ar ôl i'r adolygiad llywodraethu parhaus ddod i ben ym mis Ebrill 2026. Gellid bod wedi sefydlu tasglu dros dro yn y cyfamser. Er bod modd deall y rheswm dros bwyllo yng nghyd-destun y cylch etholiadol, mae'r Pwyllgor yn parhau i bryderu nad yw oedi o'r fath yn adlewyrchu lefel y brys clinigol a amlygwyd gan gleifion a chlinigwyr.
Diwygio llywodraethu heb sicrhau trefniadau atebolrwydd dros dro
Disgwylir i newidiadau llywodraethu gael eu cwblhau erbyn mis Ebrill 2026. Fodd bynnag, nid yw'r ymateb yn egluro pa drefniadau dros dro a fydd yn sicrhau goruchwyliaeth dros benderfyniadau ystadau, ailosod offer a chyfyngiadau capasiti — materion sydd eisoes yn cyfyngu ar y gyfradd brosesu.
Adrodd am niwed: prin yw’r eglurder ynghylch gweithrediadau
Er bod Llywodraeth Cymru yn dweud bod protocol adrodd niwed safonol (hynny yw, un system y cytunwyd arni yn genedlaethol ar gyfer adnabod ac adrodd am niwed oherwydd oedi mewn gofal offthalmoleg) eisoes ar waith ar draws y byrddau iechyd, nid yw wedi nodi cerrig milltir na disgwyliadau perfformiad i sicrhau cysondeb yn ei ddefnydd. O ystyried y dystiolaeth sydd ar gael am niwed wedi’i achosi gan oedi, gall y diffyg ymrwymiadau sensitif i amser hyn danseilio hyder wrth ystyried pa mor effeithiol fydd y protocol hwn yn ymarferol.
Gweithlu: ffocws annigonol ar gapasiti uniongyrchol
Mae bylchau yn y gweithlu — gan gynnwys offthalmolegwyr ymgynghorol, nyrsys arbenigol, optometryddion â chymwysterau uwch, a staff theatrau — yn ganolog i'r ôl-groniad. Mae ymateb Llywodraeth Cymru yn ildio’r materion hyn i raddau helaeth i Addysg a Gwella Iechyd Cymru, heb nodi'r camau tymor byr sydd eu hangen i sefydlogi capasiti.
Buddsoddiad wedi'i dargedu ond cwmpas cyfyngedig
Mae buddsoddiad wedi'i dargedu wedi cefnogi cynnydd yn y gyfradd broses ar gyfer cataractau, gan gynnwys drwy gontractio mewnol (dod â staff allanol i mewn i sefydliad i ddarparu gwasanaethau'n fewnol) a defnyddio'r sector annibynnol. Fodd bynnag, nid yw'r ymateb yn clustnodi cyllid ar gyfer pwysau offthalmoleg ehangach mewn ysbytai, lle mae'r risg glinigol ar ei mwyaf. Daw hyn er gwaethaf y ffaith bod yr Ysgrifennydd Cabinet yn cydnabod bod offthalmoleg yn un o'r arbenigeddau mwyaf heriol a bod angen buddsoddiad parhaus.
Pam mae angen mwy
Pwysleisiodd argymhellion y Pwyllgor y gallai mesurau ymarferol, tymor byr, eistedd ochr yn ochr â diwygiadau tymor hwy Llywodraeth Cymru. Cefnogodd yr ymchwiliad rôl optometreg yn y gymuned wrth reoli galw risg is, ond nododd fod yn rhaid i hyn gyd-fynd â chyllid wedi’i ddiogelu ar gyfer offthalmoleg mewn ysbytai, lle gwelir y cleifion risg uchaf.
Pwysleisiodd y Pwyllgor fod gwasanaethau gofal eilaidd yn parhau i fod heb ddigon o adnoddau o'i gymharu â'r galw presennol, a bod prinder gweithlu, ystadau sy'n heneiddio ac oedi wrth uwchraddio adnoddau digidol yn effeithio'n bennaf ar ofal mewn ysbytai. Mae'r rhain yn gofyn am adeiladu capasiti ar unwaith wrth i ddiwygiadau tymor hwy fynd rhagddynt.
Yn erbyn y cefndir hwn, ac yng ngoleuni graddfa’r materion a amlygwyd gan y Pwyllgor, efallai y bydd rhai yn cwestiynu a yw ymateb Llywodraeth Cymru yn cyd-fynd yn ddigonol â’r brys clinigol uniongyrchol a nodwyd yn yr adroddiad. Efallai nad yw hyn yn adlewyrchu diffyg bwriad strategol, ond yn hytrach yr her o sicrhau bod camau gweithredu brys tymor byr a mecanweithiau atebolrwydd clir yn cyd-fynd â lefel y risg glinigol. Ym maes offthalmoleg, mae ymyrraeth amserol yn arbennig o bwysig, gan y gall oedi wneud y gwahaniaeth rhwng cadw golwg a cholli golwg y gellir ei atal.
Bydd y Senedd yn cynnal dadl ar adroddiad y Pwyllgor ac ymateb Llywodraeth Cymru ddydd Mawrth 25 Chwefror. Gellir gwylio'r ddadl ar SeneddTV a bydd trawsgrifiad ar gael yn fuan wedyn.
Erthygl gan Sarah Hatherley, Ymchwil y Senedd, Senedd Cymru.
