Mae adnoddau digidol eisoes yn ail-lunio sut mae cleifion yn rhyngweithio â GIG Cymru, ond beth fydd ei angen i droi’r cynnydd cynnar hwn yn drawsnewidiad ar draws y system?
Mae’r newid o bapur i ddigidol yn newid sut mae’r GIG yn darparu gofal yng Nghymru. Gall cleifion nawr archebu presgripsiynau amlroddadwy o’u ffôn, gweld arbenigwr dros fideo o’u hystafell fyw, neu gael teclyn deallusrwydd artiffisial i helpu i ganfod canser o belydr-X o’r frest.
Gallai’r newidiadau hyn ddod â manteision sylweddol mewn gwlad sydd â phoblogaeth wledig fawr, lle mae’n rhaid i lawer o gleifion deithio pellteroedd maith i gael mynediad at wasanaethau ysbyty. Eto i gyd, mae’n annhebygol y bydd y newid yn syml. Rhaid i Gymru ymdopi â phoblogaeth sy’n heneiddio a chyfraddau uwch o allgáu digidol na chyfartaledd y DU. Mae yna hefyd bryderon parhaus ynglŷn â gallu Iechyd a Gofal Digidol Cymru i gyflwyno rhaglenni mawr.
Roedd Strategaeth Ddigidol a Data ar gyfer Iechyd a Gofal Cymdeithasol Llywodraeth flaenorol Cymru yn gosod y cyfeiriad ar gyfer trawsnewid digidol. Bydd angen i’r llywodraeth newydd benderfynu ar y ffordd orau o adeiladu arno, ar ba gyflymder y gellir ei gyflawni, a ble mae’r anghenion mwyaf.
Ap GIG Cymru
Efallai mai’r arwydd mwyaf gweladwy o drawsnewidiad i gleifion yw Ap GIG Cymru, sy’n cael ei ddefnyddio gan dros 650,000 o bobl, sef tua un o bob pum oedolyn yng Nghymru. Mae’r ap yn caniatáu i ddefnyddwyr archebu presgripsiynau amlroddadwy, gweld eu safle ar restrau aros ysbytai, a chael mynediad at gyngor a gwybodaeth iechyd. Mae nodweddion ychwanegol, gan gynnwys mynediad at ganlyniadau profion a chofnodion iechyd, wedi’u cynllunio ar gyfer y flwyddyn i ddod.
Y weledigaeth yw i’r ap ddod yn ‘ddrws ffrynt digidol’ i wasanaethau iechyd a gofal yng Nghymru, ac mae Iechyd a Gofal Digidol Cymru yn bwriadu cynyddu nifer y defnyddwyr rheolaidd i dros 1 miliwn erbyn 2030. Ac eto, mae’r ap yn dal i gynnig llai o nodweddion na’r ap cyfatebol yn Lloegr, sef bwlch a ddaeth i’r amlwg yn ystod gwaith craffu yn y Chweched Senedd.
Diwedd presgripsiynau papur?
Mae presgripsiynu wedi dibynnu ers tro ar bapur: presgripsiynau wedi’u llofnodi’n cael eu cario i fferyllfeydd a siartiau cyffuriau wedi’u hysgrifennu â llaw wrth ochr gwelyau cleifion. Nod y rhaglen Moddion Digidol yw digideiddio’r prosesau hyn ar draws pob lleoliad gofal.
Mewn gofal sylfaenol, mae’r Gwasanaeth Presgripsiynau Electronig yn caniatáu i feddygon teulu anfon presgripsiynau’n uniongyrchol i fferyllfeydd, gan ryddhau amser clinigwyr, lleihau gwallau, a dileu’r angen i gleifion ymweld â meddygfa i gasglu presgripsiwn.
Roedd Cymru yn hwyr i fabwysiadu’r system hon. Cyflwynodd Lloegr a’r Alban bresgripsiynau electronig yn 2009, tra bod y presgripsiwn electronig cyntaf yng Nghymru wedi’i roi ym mis Tachwedd 2023. Ers hynny, fodd bynnag, mae’r nifer wedi cynyddu, gyda mwy na 15 miliwn o eitemau wedi’u dosbarthu erbyn mis Chwefror 2026.
Mewn ysbytai, mae Rhagnodi a Gweinyddu Meddyginiaethau Gofal Eilaidd yn Electronig (ePMA) yn disodli siartiau cyffuriau papur gyda system ddigidol sy’n cynnwys gwiriadau diogelwch. Yn ddiweddar, Ysbyty Maelor Wrecsam oedd y safle acíwt cyntaf yng Nghymru i ddefnyddio ePMA ar draws pob ward cleifion mewnol ac i fwydo gwybodaeth am feddyginiaethau rhyddhau i’r system genedlaethol, Cofnod Meddyginiaethau a Rennir. Y nod yw i hyn wasanaethu fel un cofnod cyfredol o feddyginiaethau pob claf yng Nghymru.
Adeiladu un cofnod claf
Mae hyn i gyd yn dibynnu ar seilwaith data a all gysylltu systemau, cofnodion a gwasanaethau. Ledled Cymru, mae cannoedd o systemau digidol ar wahân yn golygu y dylai gwybodaeth am gleifion lifo’n ddi-dor rhwng gwasanaethau, ond yn aml nid yw hyn yn digwydd, gyda chanlyniadau difrifol posibl o ran diogelwch cleifion.
Uchelgais hirdymor Iechyd a Gofal Digidol Cymru yw creu un cofnod electronig sy’n cwmpasu iechyd a gofal i bob person yng Nghymru, gan sicrhau bod gwybodaeth hanfodol yn dilyn cleifion lle bynnag y cânt eu trin.
Mae’r cynnydd sydd wedi cael ei wneud tuag at hyn yn cynnwys Porth Clinigol Cymru, sy’n rhoi mynediad i weithwyr proffesiynol y GIG at gofnodion iechyd digidol cleifion. Cymru oedd y genedl gyntaf yn y DU i rannu’r wybodaeth hon ar draws ffiniau pob bwrdd iechyd. Mae Adnodd Data Cenedlaethol yn cael ei ddatblygu i ategu’r system, a thrwy’r rhaglen Cysylltu Gofal, mae Iechyd a Gofal Digidol Cymru yn datblygu Cofnod Gofal Integredig i gysylltu gwybodaeth ar draws y GIG, gofal cymdeithasol, a’r sector gwirfoddol.
Fodd bynnag, ni ddylwn danamcangyfrif maint y dasg. Mae prosiectau tebyg yn y DU wedi wynebu anawsterau, ac mae capasiti dosbarthu Iechyd a Gofal Digidol Cymru wedi cael ei gwestiynu. Yn 2023, nododd pwyllgorau’r Senedd ddiffygion yng ngwaith cynllunio a chyfeiriad strategol Iechyd a Gofal Digidol Cymru, ac ers hynny mae Llywodraeth Cymru wedi gosod y sefydliad mewn sefyllfa sy’n golygu monitro estynedig oherwydd pryderon difrifol ynglŷn â’i allu i gyflwyno rhaglenni mawr.
Hyder y cyhoedd a diogelwch data
Hyd yn oed os gellir goresgyn yr heriau technegol, bydd angen ennill hyder y cyhoedd. Tra bod y rhan fwyaf o gleifion yn dweud y byddent yn cefnogi rhannu eu data iechyd, mae pryderon ynghylch camddefnyddio neu fynediad heb awdurdod yn parhau.
Hyd yma mae Cymru wedi creu safle nodedig drwy’r Banc Data SAIL, sy’n rheoli data iechyd dienw ar gyfer gwaith ymchwil ac sydd wedi osgoi’r dadleuon rhannu data meddygon teulu a gafodd eu gweld yn Lloegr. Fodd bynnag, mae digideiddio yn gwneud pethau’n fwy agored i fygythiadau seiber, ac mae’r GIG ledled y DU wedi wynebu toriadau data difrifol yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Bydd cynnal hyder y cyhoedd yn y ffordd y mae data yn cael eu defnyddio, pwy all gael mynediad iddynt, a sut y maent yn cael eu diogelu, yn hanfodol wrth i’r uchelgais ar gyfer rhannu data dyfu.
Addewid a therfynau deallusrwydd artiffisial
Mae deallusrwydd artiffisial eisoes yn cael ei ddefnyddio yn GIG Cymru, gyda’i fanteision mwyaf gweladwy yn dod i’r amlwg mewn diagnosteg. Cymru oedd y rhan gyntaf o’r DU i gyflwyno’r llwyfan Brainomix 360 ar gyfer Strôc yn genedlaethol, sy’n defnyddio deallusrwydd artiffisial i roi dadansoddiad amser real o sganiau ymennydd i glinigwyr ac sydd wedi helpu i gyflymu penderfyniadau o ran triniaeth. Ym maes patholeg canser, Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr oedd y cyntaf yn y DU i ddefnyddio’r llwyfan Ibex Galen i gynorthwyo gyda diagnosis o ganser y prostad, gyda threialon yn dangos cynnydd o 13% wrth ganfod canser. Mae GIG Cymru hefyd wedi cynnal peilot o’r llwyfan Paige PanCancer Detect, ac yn ôl adroddiadau, mae hyn wedi lleihau’r amser o’r sampl gychwynnol hyd at y diagnosis, o dri mis i wythnos neu ddwy.
Mae deallusrwydd artiffisial hefyd yn lleihau’r baich gweinyddol ar glinigwyr. Mae offer ysgrifennu deallusrwydd artiffisial fel Magic Notes, sy’n cael ei ddefnyddio gan dimau gofal cymdeithasol ym Mhowys, yn gallu gwrando ar sgyrsiau clinigol a’u trosi’n awtomatig yn ddogfennaeth feddygol strwythuredig, gan ryddhau amser staff ar gyfer gofal uniongyrchol.
Fodd bynnag, ar draws yr holl ddatblygiadau hyn mae egwyddor gyson yn berthnasol: y dylai deallusrwydd artiffisial gefnogi, nid disodli, barn glinigol. Mae sail dda i’r rhybudd hwn. Er bod deallusrwydd artiffisial yn perfformio’n gryf mewn tasgau strwythuredig, wedi’u diffinio’n dda, mae ei ddibynadwyedd yn gostwng yn sylweddol wrth ymdrin ag ansicrwydd neu resymu agored.
Mae ChatGPT Health, a gafodd ei lansio ym mis Ionawr 2026, ond nid yw ar gael yn y DU ar hyn o bryd, yn dangos y risg o gymhwyso deallusrwydd artiffisial at ddiben cyffredinol mewn lleoliadau clinigol. Yn ôl astudiaeth ddiweddar, methodd dros hanner yr argyfyngau meddygol difrifol.
Mynediad gwell i rai, rhwystrau newydd i eraill
Mae trawsnewid digidol mewn perygl o adael y bobl a fydd yn elwa fwyaf ar ôl. Amcangyfrifir nad yw 4% o oedolion yng Nghymru yn defnyddio’r rhyngrwyd o gwbl, ac mae allgáu digidol yn effeithio’n anghymesur ar bobl hŷn, cymunedau gwledig, a’r rhai ar incwm isel.
Eto i gyd, gall absenoldeb gwasanaethau digidol fod yn eithriol ynddo’i hun. Ym Mhowys, lle nad oes ysbyty cyffredinol dosbarth, mae clinigau rhithwir yn caniatáu i gleifion weld arbenigwyr drwy fideo yn hytrach na theithio i ysbytai y tu allan i’r sir. Mae wardiau rhithwir yn mynd â hyn gam ymhellach, gan alluogi cleifion i wella gartref gyda dyfeisiau gwisgadwy sy’n olrhain arwyddion hanfodol ac yn rhybuddio timau clinigol am arwyddion cynnar o ddirywiad.
Ond mae’r manteision hyn yn dibynnu ar allu cleifion i gael gafael arnynt. I’r rhai heb ryngrwyd dibynadwy, dyfeisiau fforddiadwy, na’r hyder i’w defnyddio, y risg yw bod trawsnewid digidol yn ehangu’r bwlch y mae’n bwriadu ei gau.
A all y broses o gyflawni gyd-fynd â’r uchelgais?
Bydd angen i’r Seithfed Senedd graffu ar sut mae Llywodraeth Cymru yn llywio’r risgiau a’r cyfleoedd sy’n gysylltiedig â thrawsnewid digidol, ac mae rhai cwestiynau anodd o’n blaenau.
A oes digon o fuddsoddiad i gyflawni trawsnewidiad ar y raddfa a’r cyflymder sydd eu hangen? Sut y gall arloesi digidol leihau, yn hytrach na lledaenu, anghydraddoldebau iechyd presennol? A sut gall y GIG roi hyder i gleifion fod eu data iechyd yn ddiogel, yn sicr, ac yn cael eu defnyddio er eu buddiannau?
Erthygl gan John Hitchcock, Ymchwil y Senedd, Senedd Cymru
